http://WWW.BHUJBALAYURVEDA.COM
http://WWW.BHUJBALAYURVEDA.COM

Checking delivery availability...

background-sm
Search
3
Home All Updates (64) Page 1 11.67
🌹 *आग का गोला - तिखट रस*🌹 वऱ्हाडी ठेचा , कोल्हापुरी मिसळ खाताखाताच लोक डोळ्यातील पाणी पुसत असतात. हाच तो डोळ्यात पाणी आणणारा, तिखट रस, मिरचीचा ठेचा हाताला लागला तरी आग होते. म्हणजेच तोंडाची हाताची आग ज्याच्यामुळे होते, नाकाडोळ्यातून पाणी येते. तिखट रस काही लोकांना खूप आवडतो तर काही लोक त्याच्या वाटेला हि जात नाहीत. आपल्या आहारामध्ये तिखटपणा थोड्या प्रमाणात असणे पचनाच्या दृष्टीने, आरोग्याच्या दृष्टीने आवश्यकच आहे. मिरची, मिरी, हिंग, कांदा, लसूण, मोहरी, पिंपळी, मुळा हे रोजच्या वापरातले पदार्थ आहेत व जास्त प्रमाणात खाल्ले तर शरीराचा, तोंडाच्या त्वचेचा दाह करणारे, उष्ण आहेत. स्थूल व्यक्तींनी तिखट चवीचे पदार्थ जरा जास्त प्रमाणात खाल्ले तरी चालतात, परंतु कृश व्यक्तींनी तिखट खाऊ नये, कारण तिखट खाण्यामुळे शरीरातील मेद धातूचा क्षय होतो. तिखट चवीचे पदार्थ आहारात अल्प प्रमाणात हवेतच. त्यामुळे अन्नाचे पचन शरीरामध्ये व्यवस्थित होते. सुंठ, मिरे, पिंपळी हे तिखट पदार्थ छातीत साठलेला कफ पातळ करतात. त्यामुळे खोकला झाल्यास सुंठ, मिरे, पिंपळी (त्रिकटू चूर्ण) मधाबरोबर घेण्याने फायदा होतो. थोड्या प्रमाणात तिखट खाल्ल्यास पोट साफ होते. उदा. मिरची जास्त प्रमाणात पदार्थात घातली तर त्यामुळे सुरुवातीला पोट साफ होईल पण मिरची जास्त प्रमाणात वारंवार खाल्ली तर मलावष्टंभ होऊन मुळव्याध होईल. अति तिखट खाल्ल्याने तोंड येते, तोंड कोरडे पडून तहान लागते. अति तिखट खाणाऱ्यांची त्वचा निस्तेज, कोरडी दिसते. अतितिखट खाणे म्हणजे गॅस्ट्रिक अल्सरला आमंत्रण. एकूणच अती तिखट खाण्यामुळे शरीरातील धातूंची (tissue) गुणवत्ता कमी होऊन कृशता येते. अति तिखट खाण्याने संधिवात होऊ शकतो त्यामुळे (अपवाद - लसणाचा) अती तिखट खाणे स्वास्थ्याला हानीकारकच आहे. *Dr.ARUN SUBHASH BHUJBAL* *BHUJBAL AYURVED* *NIMANI, NASHIK* 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com
Send Enquiry
Read More
🌹 *मिठाशिवाय जेवणाला चव नाही* 🌹 (सहा रसांपैकी तिसरा लवण रस-खारट) ‘खाल्ल्या मिठाला जरा जागावे’ अशी एक म्हण आहे. श्री कृष्णाने रुक्मिणीला दिलेले मार्मिक उत्तर, *‘तू मला मिठासारखी आवडतेस!’* या उत्तरामध्ये मीठ हा आयुष्यामधील किती अत्यावश्यक आहारिय घटक आहे हे सिद्ध होते. आपण रोजच्या जेवणात टेबल सॉल्ट वापरतो तर औषध म्हणून सैंधव (शेंदेलोण/rock salt) वापरतो. मिठामुळे पाचक-स्रावाचे प्रमाण वाढते, मिठामुळे अन्नास चव येते. मिठामुळे अन्नपचन व शोषण चांगले होते. मीठ उष्ण आहे, त्यामुळे वात व कफ कमी करणारे आहे व तर पित्ताची उष्णता वाढवणारे आहे. मिठामुळे अन्नाला मऊ पणा येतो. त्यामुळे पाचकस्राव अन्नाबरोबर मिसळतात. असे हे गुणकारी मीठ थोडेच खावे, पदार्थावर वरूतून मीठ घेऊ नये. लोणचे भाजीसारखे म्हणजे जास्त प्रमाणात खाऊ नये. मीठ जास्त असणारे पदार्थ. उदा. लोणची, वेफर्स सतत खाल्ल्याने, पदार्थांमध्ये *मीठ जास्त घेणाऱ्यांना वेगवेगळ्या प्रकृतीच्या तक्रारी सुरू होतात*. उदा. केस अकाली पांढरे होणे, केस गळणे, पित्ताची उष्णता वाढल्याने दाह होणे, सतत तहान लागणे, शरीरावर पुरळ येणे, त्वचा रोग, इत्यादी हायब्लडप्रेशर असेल तर मीठ कमी खा, घरामध्ये कोडासारखा अनुवंशिक रोग असेल तरीसुद्धा खारट, आंबट प्रिव्हेंटिव्ह म्हणून कमी खा ! सैंधवाचे शरीरावर होणारे परिणाम ‘टेबल सॉल्ट’ पेक्षा वेगळे आहेत, सैंधव हृदयासाठी आरोग्य देणारे आहेत. हृदयरोगी रुग्णांनी टेबल सॉल्ट एेवजी सैंधव वापरावे. सैंधवाचा उपयोग आल्याच्या रसाबरोबर करावा किंवा आल्याचा तुकडा सैंधवामध्ये बुडवून खा. चवीने जेवण जाईल. वाण्याच्या महिन्याच्या यादीत नेहमीच्या मिठाबरोबरच सैधव देखील मागवून घ्या. ‘टेबल सॉल्ट’ अती खाणे डोळ्यांना अपायकारक आहे पण सैंधव खाणे डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी उत्तम आहे, म्हणून अत्यंत थोड्या प्रमाणात खा, उत्तम पचन होईल, हृदय, डोळे स्वस्थ राहतील. पित्तप्रकृतीच्या लोकांनी आम्लपित्ताचा त्रास असणाऱ्या लोकांनी मीठ कमी खावे, त्याऐवजी सैंधवाचा वापर करावा. कृश, वात प्रकृतीच्या लोकांनी मीठ, सैंधव योग्य प्रमाणात खाल्ले तर आरोग्यदायी आहे. स्थूल व्यक्तींनी देखील मीठ कमीच खावे. अशा तऱ्हेने मीठ योग्य तेवढेच, स्वतःच्या प्रकृतीचा विचार करून खा म्हणजे तुमचे स्वास्थ्या जपाल! Dr.ARUN SUBHASH BHUJBAL (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com
Send Enquiry
Read More
🌹 *चिंचेचे बुटुक - आंबट रस* 🌹 (सहा रसांपैकी दुसरा रस) चिंच बघितल्यावर तोंडाला पाणी न सुटणारा मनुष्यच विरळा! आंबट चवीचा महिमाच असा आहे की आंबट पदार्थाच्या आठवणीने देखील तोंडाला चव प्राप्त होते. आहारामध्ये लिंबू, चिंच, कोकम हे आंबट पदार्थ आपण अन्न रुचकर होण्यासाठीच वापरतो. तसेच अंबाडी, चुका या भाज्या, संत्री, मोसंबी, बोर, करवंद ही फळे. सगळ्यात बहुगुणी म्हणजे डाळिंब आणि आवळा. ही आंबट चवीच्या पदार्थाची यादी वाचतानाच तुमच्या तोंडाला पाणी सुटलं असेल! असा हा अम्ल रस! वरण-भातावर लिंबाची फोड पिळने, चव तर येतेच पण पाचक-स्रावही वाढवूनच उत्तम होते म्हणजेच आंबट रस हा चव उत्पन्न करणारा, पचन योग्य घडवून आणणारा आहे. आजारपणातून उठल्यावर तोंडाला चव नसते अशा वेळी आल्याच्या रसामध्ये लिंबूरस व सैंधव मिसळून १ चमचा घ्या व बघा तुमच्या तोंडाला कशी चव येईल! अम्ल रस सारक आहे, गॅसेस कमी करणारा आहे. परंतु तो माफकच खावा .काही लोकांना रोज लिंबू कापून खायची सवय असते. पण ते आरोग्याला घातक आहे. लिंबू, चिंच, लोणची अतिप्रमाणात खाण्यामुळे दात, हिरड्या सैल होतात. केस पांढरे होतात, त्वचेला खाज सुटते, पुरळ येते. पित्त वाढते, उष्णता वाढून जळजळ होते. शरीरातील मासाचा, त्वचेचा घट्टपणा जाऊन ओघळते, सुरकुत्या पडतात. म्हणून लिंबु, चिंच नुसतेच खाणे/ ज्यात त्यात लिंबू पिळण्याचा अतिरेक करू नका. लिंबू रस, चिंच पित्त वाढवणारा असला तरी लिंबू रसामध्ये पाणी, मीठ, साखर घालून केलेले लिंबू सरबत तहान कमी करते, थंड पणा देते, पित्त कमी करते. चिंच भिजवून कोळून त्याचे सरबत करावे , त्यात मीठ, साखर, जिरे घालून चिंचेचा सार बनवल्यास, थंड आहे म्हणून डोळ्यांची जळजळ होणे, तहान लागणे, थकवा होणे यावर लिंबू सरबत, चिंचेचे सार, कोकम सरबत उपयुक्त आहे. *डाळिंब, आवळा , काळे मनुके ही फळे अम्लरसाची असली तरी पित्त कमी करतात*. अम्ल रस रक्त वाढवणारा आहे म्हणून तर अँनिमिया मध्ये डाळिंब भरपूर खावे, रोज मोरावळा खाल्ल्यास पित्ताचा त्रास दाह होणार नाही. त्यामुळे थोड्या प्रमाणात वापरलेला लिंबू रस, चिंच हे पदार्थ पाचक आहेत, भूक वाढवणारे आहेत. लिंबू रसबत, पन्हे तृष्णा कमी करतात. म्हणून आवडला तरी आंबट रस थोडाच खा, नाहीतर दुष्परिणामांना -अकाली वृद्धत्वाला, अम्लपित्त, त्वचारोगांना सामोरे जा! पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी उष्णता जळजळ होत असेल तर आंबट पदार्थ कमी खावेत. प्रत्येक पदार्थांमध्ये टोमॅटो घालणे स्वास्थ्य विरुद्ध आहे. त्यामुळे आम्लपित्त, मुतखडा होणारे रुग्ण संख्येने वाढत आहेत. Dr.Arun Bhujbal (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 www.bhujbalayurveda.com
Send Enquiry
Read More
🌹 *दिवाळीतीलच नव्हे तर हिवाळ्यातील अभ्यंगस्नान*----🌹 सुंदर , रमणीय पहाट! प्रत्येकाच्या घरासमोर रांगोळी , दारात, खिडक्यांमध्ये पणत्यांच्या रांगा, दिव्याची रोषनाई, सोबत फटाक्यांची आतषबाजी ॥ सर्वत्र प्रसन्न वातावरण. घराघरातून पाहुण्याचा स्नेहमेळा! प्रत्येकाच्या आनंदाला उधाण आलेलं .नवीन कपडे लत्ते, दागदागिने यांची या वातावरणात अधिकच भर पडते .अत्तरे, उदबत्ती यांचा पसरलेला सुवास. सोबत निरनिराळ्या गोड तिखट अशा पदार्थांची लयलूट! अशी आनंददायी, चित्तवृत्ती उल्हसित करणारी दिवाळी! दिवाळीला पहिला नरक चतुर्दशीचा दिवस !पहाटे लवकर उठून आपण सगळे *अभ्यंगस्नान* करतो. दिवाळी साधारणत: ऑक्टोबर नोव्हेंबर महिन्यात येते , अर्थात पंचांगातील तिथीप्रमाणे थोडाफार बदल घडतो, पण सहसा दिवाळी येते तेव्हा वातावरणातील ऑक्टोबर हिटचे प्रमाण खूप कमी झालेला असते. सूर्याचे दक्षिणायन सुरू झाल्यामुळे हळूहळू दिवस लहान व रात्र मोठी व्हायला लागत. या काळात सूर्याचे किरण तिरके पडल्याने वातावरणातील उष्णता कमी होऊन थंडी पडायला सुरुवात होते अशा गुलाबी थंडीच्या वातावरणात आपल्या दारात दिवाळी येते. दिवाळीच्या वेळी बाह्य वातावरणातील थंडीचा विचार करूनच *अभ्यंगस्नानाचा* समावेश या सणांमध्ये करण्यात आला. *थंडीचा आपल्या त्वचेवर परिणाम होतो* -त्यामुळे त्वचा कोरडी पडते, थंडीचे प्रमाण वाढल्यास त्वचेला भेगा पडतात .असा त्रास होऊ नये म्हणून थंडीच्या परिणामापासून संरक्षण होण्यासाठी उपयोग होतो तो अभ्यंगाच. अभ्यंग म्हणजे त्वचेला तेल लाऊन मसाज करण. अभ्यंगासाठी वापरता येणाऱ्या तेलामुळे त्वचेचा कोरडेपणा जातो.त्वचेला स्निग्धता मिळते. थंडीमुळे अाकसलेली तवचा मऊ होऊन तिला सुकुमारता मिळते. त्वचेला बळकटी येत. तजेला पणा मिळत. त्वचेचा वर्ण सुधारतो.स्पर्श जाणण्याचे काम अभ्यंगामुळे उत्तम होते .जसजसे वय वाढते तसतसे त्वचेवर सुरकुत्या पडणे , शिथिलता येणे अशी *वृद्धत्वाची* लक्षणे दिसतात. अभ्यंगाचा उपयोग केल्याने ही लक्षणे लवकर निर्माण होत नाह. अभ्यंगाचे इतर अनेक उपयोग आहेत .अभ्यंगात शरीरात मिळणारे तेल स्नायूंना बळकटी देते . शरीराची ताकद वाढत. कुस्तीवीर व्यायामानंतर मसाज करून घेतात तेयासाठिच. बाहेरच्या गारव्यामुळे शहरातील वातदोष वाढतो. त्यामुळे थंडीत संधीवात, गुडघेदुखी, सांधेदुखी , कंबरदुखी हे वातदोषामुळे होणारे *आजार* हमखास डोके वर काढतात. अभ्यंगामुळे हा वाढलेला वात दोष कमी होतो.साहजिकच त्याच्यामुळे होणारे आजार कमी होतात.अभ्यंगामुळे शरीरात उष्णता निर्माण होते, त्यामुळे बाह्य वातावरणातील गारव्याचा प्रतिकार होतो .शरीराचे श्रम, थकवा दूर होण्यासाठी तेलाचा मसाज उपयुक्त आहे , शिवाय यामुळे शरीराची कष्ट करण्याची ताकद वाढते .शरीराची बाह्म आघात सहन करण्याची ताकद वाढते . तेलाच्या स्निग्धता मुळे शरीर लवचिक होते. थंडीच्या काळात निसर्गात:च शरीराला बल मिळत असते. तेलाचा मसाज निसर्गाला या कामात मदत करतो. गाडीला नियमित *ऑईलिंग* केल्यामुळे गाडीची कार्यशक्ती वाढत. गाडीचे आयुष्य वाढते, अगदी त्याप्रमाणे अभ्यंगामुळे आपल्या शरीराची गाडीची ताकद वाढते म्हणून *अभ्यंगामुळे आपले तारुण्य अधिक काळ टिकते* .अभ्यंगाचे इतके उपयोग आहेत म्हणूनच ग्रंथकारांनी केवळ थंडीतच नव्हे तर वर्षभर उपयोग करण्यास सांगितले आहे .त्यामुळे रोजच्या *दिनचर्येत* समावेश करण्यात आलेला आहे.रोजच्या उपयोगासाठी खोबरेल तेल, तिळाचे तेल वापर करावा .बला तेल , नारायण तेल अशी औषधी सिद्ध तेल वापरण्यास हरकत नाही .दिवाळीत आपण सुगंधी तेल वापरतो , त्यामुळे मनालाही प्रसन्नता येते. अशी सुगंधी तेल वर्षभर वापराता येतील .अगदी रोजच्या सकाळच्या घाईत न जमल्यास रात्री शांतपणे आपण अभ्यंग करू शकतो .किमान तेलाचा हात तरी फिरवावा. *सर्वांग अभ्यंग शक्य नसल्यास डोके , पाय , कान यांना मात्र आवर्जून तेल लावावे* .वृद्धावस्थेत शरीराची झीज निसर्गत:होत असते . पचन , शोषण या सगळ्या क्रिया मंदावतात .साहजिकच शरीराचे पोषण नीट होत नाही. परिणाम घडतो तो शरीराच्या ताकदीवर!गात्रे शिथिल होतात, बळ राहत नाही अशा वेळी अभंगातील तेलाच्या मसाजमुळे वृद्धांना बळ उत्तम मिळते .त्वचा, स्नायू , हाडे , सांधे या सगळ्याना हे तेल ऊर्जा पुरवते .या वयात निसर्गताच वातदोष वाढत असतो. त्यामुळे संधीवात , कंबर दुखी , अंग जखडणे या अनेक वाताची विकार होण्याची शक्यता बळावते. पण अभ्यंगामुळे वात दोष न वाढता प्राकृत राहतो. त्यामुळे हे विकार टाळण्यासाठी अभ्यंगाचा नक्कीच फायदा होतो. वारंवार टॉनिक घेण्यापेक्षा नियमित अभ्यंग केलेले अतिशय वरदान ठरत. वूद्धाप्रमाणे अभ्यंगाचा उपयोग होतो तो *लहान मुलांमध्ये* देखील-- निसर्गात लहान मुलांची वाढ झपाट्याने होत असते , या वाढीस हातभार लावण्याचे कार्य तेलाचा मसाज करतो .प्रीमॅच्योर बालकांमध्ये देखील अभ्यंगाचा उपयोग सिद्ध झालेला आहे. बालकाला नव्हे तर *मातेलाही* तेलाने मालिश करण्यात यावा. कारण त्यामुळे प्रसुतिन'तर आलेला थकवा दूर होतो. या काळात मातेच्या शरीरात वाढणारा वात दोष मालिशमुळे आटोक्यात राहत. कंबरदुखी, पायदुखी इत्यादी तक्रारी मातेस निर्माण होत नाही . *आयुर्वेदाची वैशिष्ट असणाऱ्या पंचकर्मचिकित्सेतही तेलाचा मसाज महत्त्वाचे कार्य करतो* पंचकर्मात शरीरातील मलाना शरीराबाहेर काढून शरीरशुद्धी करण्यात येते. *स्थौल्य , कफाचे आजार* अशा अनेक आजारांमध्ये देखील वैद्यकीय सल्ल्यानेच अभ्यंग करावा. (वैद्यकीय सल्ला आवश्यक) वैद्य अरुण सुभाष भुजबळ वैद्या ज्ञानदा अरूण भुजबळ (एमडी आयुर्वेद गोल्ड मेडलिस्ट) निमाणी , नाशिक 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 [13/11, 1:55 PM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *आरोग्यदायी हिवाळा* 🌹 सकाळी उशिरापर्यंत दिसणारे धुके, धुक्यातून वाट काढत येणारे सूर्याचे कोवळे किरण, उत्साह आणणारा वातावरणातला सुखद गारवा, या गारव्यात हवीहवीशी वाटणारी रजईची ऊब ! आपल्या सगळ्यांनाच आवडणाऱ्या प्रफुल्लित करणाऱ्या हिवाळ्याचे दिसणारे हे नेहमी रूप. ऑक्टोबर हिटचा तडाखा नोव्हेंबरमध्ये कमी व्हायला लागतो आणि त्याची जागा हळूहळू गुलाबी थंडी घ्यायला लागते. या काळात सूर्याचे दक्षिणायन सुरू असल्याने त्यामुळे वातावरणातील उष्णता बरीचशी कमी होते. त्यामुळे हवेतील गारवा वाढतो. दिवसही लहान होत जातो व रात्र मोठी व्हायला लागते. शरद ऋतुचर्या पाहताना ऑक्टोबर महिन्यात 'पित्तप्रकोप' असतो, असा उल्लेख आपण पाहिला होता. हिवाळ्यातील गारवा हा पित्तप्रकोप कमी करतो. वात व कफ हे दोष सुद्धा प्राकृत स्थितीत असतात. म्हणूनच या काळात रोग होण्याची शक्यताच कमी असते. शिवाय या काळात निसर्गत:च शरीराची ताकद वाढत असते. हिवाळ्यात 'हेल्दी सीजन' म्हणतात ते याचमुळे. आरोग्यासाठी म्हणूनच हा अतिशय उपयुक्त ऋतू आहे. हिवाळ्यातील वातावरणाचा अनुकूल परिणाम होतो तो ' पचनशक्ती ' वर. बाह्य गारव्याने शरीरावरील त्वचेचा संकोच होतो. त्यामुळे घाम येईनासा होतो. संकोचलेल्या त्वचेमुळे शरिरातील उष्णता कोंडली जाते. याचाच परिणाम म्हणून जठराग्नी किंवा पचन शक्ती अधिकाधिक वाढायला लागते. म्हणूनच या काळात भरपूर भूक लागते. 'खाल ते पचवाल' अशी स्थिती असते. म्हणूनच हिवाळ्यातील ऋतूचर्येतील महत्त्वाचा भाग म्हणजे भरपूर आहार घेणे. आहारात नेहमीचा गहू, तांदूळ, ज्वारी, बाजरी यांपासून तयार केलेल्या पोळी, भाकरी, भात यांचा समावेश असावाच. शिवाय मुग, मसूर, मटकी, वाटाणा, हरभरा, चवळी यांचे पदार्थही सेवन करावेत. हिवाळ्यात शरीराचे बल वाढत असते. त्या दृष्टीने अतिशय उत्तम उपयोगी पडतात ते ‘उडीद’ . उडदाच्या डाळीपासून बनवले जाणारे वडे, लाडू आदी सगळेच पदार्थ या ऋतूत हितकारक आहेत. बटाटा, कांदा, फ्लॉवर, कोबी, गाजर, पडवळ अशा सर्व फळभाज्या, चाकवत, मेथी, पालक, शेपू आदी पालेभाज्या घेण्यास काहीच हरकत नाही. आहारात तेल, तूप यांचा मुक्त हस्ते वापर करावा. तेल तूप यांचा वापर करून बनवलेले तळलेले चमचमीत पदार्थही यथेच्छ घ्यावेत. शेव, चिवडा, अनारसे, चकली, कडबोळी, करंज्या, लाडू, शंकरपाळी, चिरोटे, वडे या प्रकारचे विविध पदार्थ हिवाळ्यात स्वागतार्ह आहे. आपण वर्षभर इतर सणांना असे विविध फराळाचे पदार्थ करत नाही. हिवाळ्यात येणाऱ्या दिवाळीला मात्र आवर्जून करतो. या परंपरेमागे आयुर्वेदात सांगितलेल्या हिवाळयातील ऋतुचर्येचे शास्त्रीय कारण आहे. या ऋतूत गोड, खारट, आंबट, तिखट असे सगळ्याच चवीचे पदार्थ खावेत. पण शरिराची ताकद वाढण्यास अधिक चांगला उपयोग होतो तो गोड पदार्थांचा ! श्रीखंड, बासुंदी, गुलाबजाम, बर्फी, जिलेबी, शेवयाची खीर, गाजर हलवा, निरनिराळी मिठाई अशी सगळीच पक्वान्न वरचेवर आहारात असावित. तुलसी विवाहानंतर असणारा अनेक लग्न समारंभातील पक्वान्नपूर्ण भोजनाचा पुरेपूर आस्वाद घ्यावा. गोड पदार्थांप्रमाणेच शरिरबल वाढण्यासाठी उपयोगी ठरतो तो ‘मांसाहार’ ! मटन, चिकन, त्यांचे सूप, मासे यांचा आहारात समावेश असावा. अंडी व त्यापासून बनणारे पदार्थही हितकर आहेत. ज्या व्यक्ती मांसाहार करत नाहीत, त्यांनी दूध, दुधाचे पनीर, खरवस, तूप, मुलई असे पौष्टिक पदार्थ घ्यावेत. आहारात आले, पुदिना, लसूण, कोथिंबीर, कढीपत्ता, लिंबू असे पदार्थ अवश्य हवेत. दालचिनी, वेलदोडा, तमालपत्र, जिरे, ओवा, मिरे, धने, केशर असे पदार्थही स्वयंपाकात मुक्त हस्ते वापरावेत. हे सगळे पदार्थ रुची वाढवतात. पचनशक्तीलाही मदत करतात. अन्नालाही चांगली चव व सुवास आल्यामुळे अन्नही या पदार्थं मुळेच चविष्ट बनते. या ऋतूमध्ये आनंद घेण्याचा आणखी एक आहार घटक म्हणजे ‘सुकामेवा’ ! काजू, बदाम, मनुका, अक्रोड, बेदाणे, सुके अंजीर, खारीक असे सुका मेव्यातील पदार्थ शरीराची ताकद वाढवण्यास अत्यंत हितकर असतात. डिंकाचे लाडू, अहळिवाचे लाडू हे पदार्थही असेच पौष्टिक आहेत. सफरचंद, केळी, पेरू, डाळीब, पपई, संत्री, मोसंबी, चिकू, द्राक्षे, सीताफळ, अशा फळांचाही समाचार घेण्यास हरकत नाही. फळे ज्यूस, कोशिंबीर, रायते अशा कोणत्याही स्वरूपात घेता येतील. आतापर्यंत सांगितलेले आहार घटक प्रत्येकाने स्वतःच्या सोईप्रमाणे सेवन करावेत. मात्र, भूक लागल्यावर दुर्लक्ष न करता तत्काळ काही खाणे महत्त्वाचे आहे. कारण अशा वेळी काही न खाल्ल्यास शरीराला अपाय होण्याची शक्यता असते. DR.ARUN BHUJBAL(MD AYURVED GOLD MEDAL ) BHUJBAL AYURVED, NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [15/11, 10:04 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *गर्भसंस्कार! काळाची गरज*🌹 गर्भाची शारीरिक , मानसिक, बौद्धिक सर्व प्रकारचे वाढीसाठी केले जाणारे संस्कार म्हणजे गर्भसंस्कार !! बाळ जन्मल्यानंतर संस्कार करतात किंवा करणे शक्य आहे हा समज पूर्णत: चुकीचा आहे .गर्भधारणेच्या आधीपासूनच संस्कारांसाठी प्रयत्न करावे लागतात. विविध संशोधनातून ही बाब लक्षात आली.हल्लीच्या आधुनिक तंत्रज्ञानातून सिद्ध झाले- विविध संवेदना --हसणे , रडणे, आईवडिलांचा आवाज ओळखणे, सुखदुःखाची जाणीव होणे इ. अभिमन्यू ने आईच्या उदरातच चक्रव्यूह भेदनाचे ज्ञान आत्मसात केले --या भाकडकथा नसून वैज्ञानिक सत्य आहे . *बरेच लोक म्हणतात '"गर्भसंस्कार हे हल्लीच नवीन फँड सुरू झालंय !जुन्या काळात कुठे होते असले गर्भसंस्कार ?आमची पण मुलं चांगल्या वळणाची, सुदृढ निघालीच ना?" हे खरं आहे *पण त्यावेळी सभोतालच वातावरणच अस होतं की, 'संस्कार' आपोआपच घडत होते.* घरातच सगळेच सण, परंपरा , उपवास, देवधर्म इत्यादीचे कडक पालन करत. एकत्र कुटुंब पद्धतीमुळे एकमेकांना मार्गदर्शन करणारे , काळजी घेणारे होते . कथा , कीर्तन, ज्ञानेश्वरी , दासबोध, गुरुचरित्र , नवनाथ इत्यादींची पारायणे होत असत. त्यावेळी जिमचा व्यायाम करण्याचीहि फारशी गरज नव्हती. सकाळी उठल्यापासून जात्यावर दळण , अंगण झाडने, सडा -रांगोळी, विहिरीचं पाणी काढणे, चूल पेटवणे, स्वयंपाक इत्यादींमुळे स्त्रियांचे व्यायाम नकळतच होत असत. शिवाय प्रसूती चे वयही कमी होते- त्यामुळे लवचिकता असे. सध्या लग्नाचं वय खूप उशिरा होत आहे त्यामुळे देखील अडचणी वाढत आहेत. सकाळ -सायंकाळ देवाजवळ, तुळशीजवळ दिवा लावणे, प्रार्थना, नामस्मरण , श्लोकांचे उच्चारण होई. रात्री लवकर झोपल्याने आठ तासांची विश्रांती होई. या सगळ्या गोष्टींमुळे (दिनचर्या, ऋतुचर्या , रात्रीचर्या)मुळे नियमितपणा, सकस आहार, विश्रांतीचा परिणाम गर्भावर होऊन सशक्त मूल जन्म घेई ) आजच्याप्रमाणे मानसिक ताणतणाव नसल्यामुळे मानसिक दृष्ट्याही सशक्त मूल असे. *साधे गावाला जाताना देखील आपण कितीतरी तयारी करतो , काळजी घेतो मग इथे तर बाळाचा आणि आपला प्रवास आयुष्यभराचा असतो !ती काळजी घेतलीच पाहिजे .ती तयारी म्हणजेच गर्भसंस्कार होय* . गर्भ राहण्याच्या आधीपासून ते सुख प्रसूती होईपर्यंत विविध घटनांचा विचार केलेला दिसतो. 1.गर्भाशयात बाळाची वाढ व्यवस्थित व्हावी 2.बाळाची बौद्धिक क्षमता चांगली राहावी 3.बाळ उत्पन्न गुणसंपन्न असावे 4.बाळाला व्यंग राहू नये 5.वीज दोष (आईवडिलांप्रमाणे आजार) राहू नयेत 6.उशिरा लग्नामुळे होणाऱ्या विविध अडचणी दूर व्हाव्यात 7.आईच्या शरीराला- मनाला भविष्यातील जबाबदारी पेलण्याची तयारी 8.गर्भाला जगात येण्यापूर्वी आवश्यक अवयवांना ताकद देण्याची तयारी 9.आईंच्या स्तनांची , जननेंद्रियांची काळजी 10.सध्या दिसणाऱ्या (congenital anomolies)गर्भ विकृती , कमी वजनाचे(LBW-low birth weight) बालक, सतत होणारा गर्भपात (reccurent abortions), प्रतिकार क्षमता कमी असणालयांने सतत आजारी पडणारी बालके (low immunity), आपल्या पेशी आपल्याच पेशी ना ऒळखत नाही अशामुळे होणारे आजार(autoimmune diseases) हे सर्व टाळण्यासाठी एकच उपाय आणि तो म्हणजे गर्भसंस्कार !! या सगळ्या गोष्टी फक्त मंत्रांनी साध्य होतात असे नसून --यावेळी होणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीमुळे जसेकी - पंचकर्म, दर महिन्यांच्या बाळाच्या वाढीप्रमाणे दिली गेलेली औषधी, प्राणायाम, गणपतीपूजन , सूर्य देवता पूजन, पंचगव्य सेवन, पंचामृत सेवन, वटवृक्ष पूजन, मंत्रोच्चारण , पुण्याहवाचन, मातृकापूजन, नांदीश्राद्ध, होमहवन वनस्पती नस्य इत्यादी अनेक गोष्टींमुळे शरीरावर व मनावर चांगला परिणाम होऊन योग्य ते साध्य होते. आधुनिक विज्ञानाने केलेली प्रगती खूप चांगली आहे .गर्भाची शारीरिक वाढ प्रत्यक्ष पडद्यावर बघता येत. पण गर्भाला मानसिक स'वेदना असतात का ?गर्भ विचार करू शकतो का ?ही उत्तरे अजूनही शोधताहेत .जन्मत: तर लगेचच दिसणारे reflexes आश्चर्यजनक असतात .बाळ आईचा स्पर्श ओळखते, दूध पिण्याचे शिकवावे लागत नाही. खूप गोष्टी चमत्कारिक वाटता. म्हणूनच *एखादी गोष्ट माहीत नाही म्हणजे ती अस्तित्वातच नाही हे मानणे चुकीचे आहे*. कुठे तरी श्रद्धा ठेवून काम केले की नक्की फायदा होत. *गर्भसंस्कार फक्त एक धार्मिक सोहळा नसून ही वैज्ञानिक गोष्टी असुन शास्त्रशुद्ध पद्धतीने, चांगल्या वैद्यांकडून-- *सर्वच जाती , धर्माच्या, वर्णाच्या लोकांनी करून स्वत:ची व देशाची प्रगती केली पाहिजे* जय आयुर्वेद *वैद्य अरुण सुभाष भुजबळ* *(एम.डी .आयुर्वेद गोल्ड मेडल)* *निमाणी, नाशिक* 9822226267 9960856785 9822371701 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [16/11, 10:47 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): *🌹चाळीसी नंतरचे जीवन शैली 🌹* 'चाळीशीचा चष्मा' 'चाळीशी नंतरचे कामजीवन' 'चाळीशीनंतरचा चेकअप कॅम्प' 'चाळीशी नंतरचे हे' 'चाळीशी नंतरचे ते' इत्यादी इत्यादी, या सर्व ठिकाणी एक सामायिक शब्द आपल्या लक्षात आला का? "चाळीशी" चाळीस वर्षाला एक विशेष महत्त्व - आपल्या आयुष्याच्या वाटचालीत आहे. चाळीशी नंतर टप्प्याटप्प्याने शरीराची झीज होण्याची प्रक्रिया सुरू होते. ही गोष्ट प्रत्येकासाठी जरी अटळ असली तरी झिज होण्याचा वेग हा निश्‍चितच कमी करता येतो. हाच Anti Ageing Programme !! विश्‍वातील घडामोडींचे चंद्र, सूर्य, वारा या तीन शक्ती करतात, तसेच मनुष्यातील जीवनातील घडामोडींचे नियंत्रण कफ, पित्त, वात या तीन शक्ती करतात. त्या प्रत्येकाचे कार्य, आयुष्यातील सर्व टप्प्यांवर चालू असले तरी वयातील वीस वर्षा पर्यंत, कफ घटकांचे आधिक्य असल्याने उंची, वजन वाढणे, शरिराचे पोषणाचे प्रमाण झिजेपेक्षा अधिक, शरीराची स्थिरता, स्निग्धांश टिकून असतो, अधिक असतो. तारुण्यावस्थेमध्ये 'पित्त' शक्तीचा जोर असतो. पिताच्या उष्ण, तीक्ष्ण गुणांमुळे या वयात पचनशक्ती उत्तम, ज्ञान smruti उत्तम. व्यक्तिमत्त्वात प्रचंड आत्मविश्वास (लाथ मारीन तिथे पाणी काढीन).प्रचंड ऊर्जा. शरीरातील पोषण आणी झिज प्रमाण समसमान म्हणून शरीर अवस्था उत्तम टिकून असते. वार्धक्यावस्थेत प्रवेश करण्याचा उंबरठा म्हणजे "चाळीस". लहान वयात किंवा वाढीच्या वयात कफाचे आधिक्‍य, तारुण्यात पित्ताचा धमाका चाळिशीनंतर वाताचा जोर. शरीराच्या आंतर-बाह्य सर्व हालचालींवर नियंत्रण ठेवणारी शक्ती म्हणजे 'वात'. गुदावाटे सरणारा गॅस म्हणजे शक्ती नव्हे, पोटात धरणारा गुबारा म्हणजे वात शक्ती नव्हे, शरीर फोफसे झाले, की शरीरात वात भरायला या सर्व वाक्यांमधील 'वात' शब्द म्हणजे आयुर्वेदाला अपेक्षित 'वातशक्ती' नव्हे. चाळिशीनंतर, वाताचे संतुलन राखणे म्हणजेच Anti Ageing Programme. हीच चाळीशीनंतरची जीवनशैली. यासाठी 'वाताचे गुणधर्म' व त्यांचे संतुलन कसे राखता येईल, ते समजावून घेऊ. १) वात स्वभावत: चंचल, अस्थिर, अनियमित गुणांचा आहे. मग वाताला काबुत ठेवायचे असेल, त्याच्या विरोधी आपली जीवनशैली असली पाहिजे. चाळिशीनंतर आयुष्य आखीव, रेखीव हवे. घड्याळयावर हुकुन दिनक्रम असावा. झोपण्याच्या, उठण्याच्या, कामाच्या, जेवणाच्या वेळा नियमितच हव्या. प्रत्येक दिवसाचे, महिन्याचे, वर्षाचे Planning हवेच. *आठाचा नियम* २४ तासपैकी, ८ तास झोप (विश्रांती), ८ तास स्वत:साठी (जेवण, आंघोळ, छंद) वात हा हालचालींसाठी प्रेरणादायक आहे. त्यामुळे चाळिशीनंतर, तुम्ही सर्व हालचाली थांबवून व्यस्त बसा असे मी म्हणणार नाही. कारण Use or Loose हा निसर्गाचा नियम आहे. तुम्ही टेबल-खुर्ची, सोफा सेट वर बसत राहिलात, मांडी घालून बसलाच नाहीत तर गुडघे लवकरच कामातून जाणार हे नक्की. परंतु 'हालचाल' करताना सुद्धा वेड्यावाकड्या हालचाली होतील अशी धावपळ, दगदग नको. *नियमित व्यायाम हवा* : दररोज ४५ मिनिटे नियमाने चालण्याचा व्यायाम पुरेसा आहे. (चाळीशीनंतर अॅरोबिक्स, जिमचे यांत्रिक व्यायामाची खास गरज नाही). बॅटमिंटन इ. OK ! मात्र स्पर्धात्मक भावनेने खेळणे अजिबात नको. हृदय, फुफ्फसे, पोटातील अवयवांचे स्वास्थ्य राखण्यासाठी योगासनाची 10-15 मिनिटे जोड द्यावी. *East हो या west सूर्यनमस्कार is the best*. शरीर मनाचे परस्परांशी सुदृढ नाते राहण्यासाठी, प्राणायाम उत्तम. मानसिक, आत्मिक आनंदासाठी 'ओंकार, प्रार्थना, भजन, ध्यान' यांचा सराव निश्चित उपयोगी पडतो. वात हा हलक्या (लघु) स्वभावाचा आहे. शरीरामधील हा हलकेपणा विशिष्ट प्रमाणात राखला गेला पाहिजे. अति जागरण, अति शारीरिक मानसिक दगदग, सिगारेट, दारू, तंबाखू सारखी व्यसने, अतिप्रमाणात तिखट, आंबट, खारट चवीचे, उष्ण गुणधर्माचे पदार्थ खाणे यामुळे शरीरातील हलकेपणा नको तेवढा वाढून झिज भरभर होणारे हे नक्की. याउलट जिभेवर ताबा नसेल, मुळात स्थूलतेकडे झुकणारे, त्यात अति गोड, तेलकट, तुपकट पदार्थ, मांसाहार, पार्ट्या यामुळे शरीरात निरनिराळ्या मार्गात ट्रॉफिक जाम होऊन वाताची गती बिघडते आणि दम लागणे, पाठदुखी, कंबरदुखी चालू होते. वात हा रूक्ष, कोरड्या स्वरूपाचा आहे. चाळिशीनंतर वाताचे आधिक्‍य, परिणाम काय तर? कोरडे डोळे, त्वचा कोरडी (हातापायांच्या तळव्यांना भेगा, ओठ फुटणे), सांध्यातील वंगण कमी झाल्याने सांधेदुखी, मेंदूत कोरडेपणा (विस्मृती, अल्जायमर), आतड्याच्या कोरडेपणामुळे मलावष्टंभ हा कोरडेपणा आपण टाळू शकतो. खाण्यामध्ये टोस्ट, सॅंडविच, सलाड्स, हरभरा, वाटाणा, पावटा, मटकी असे कोरडे, वात प्रकोप करणारे पदार्थ टाळा. याऐवजी दिवसभरात पुरेसे पाणी प्या. जेवणामध्ये दूध, तुपाचा वापर करा. ताक, आमटी, फळांचे रस, शहाळ्याचे पाणी यांचे सेवन लाभदायक. रुक्षतेमुळे होणारी झिज टाळण्यासाठी, बाह्यत: नियमितपणे तिळतेलाचा किंवा नारायण तेलाचा वापर आवश्यकच. हा वापर करण्याचे अनेकविध प्रकारे आयुर्वेदाने सांगितले आहेत. *जसे सर्वांग मसाज, शिरोधारा, नेत्रतर्पण, नस्य, कर्णपूरण, हृदयबस्ती, कटीबस्ती, जानुबस्ती, , पादाभ्यंग, अनुवासन बस्ती* ! रूक्ष, कोरड्या गुणांच्या विरोधी आहे स्निग्धपणा. 'प्रेम' हा स्निग्धतेचाच अविष्कार आहे. म्हणूनच नातवंडावरचे प्रेम, समाजातील दु:खाने पिडीत व्यक्ती बद्दलची कणव. या गोष्टी आपल्या मेंदूची स्निग्धता टिकवून ठेवेल. उन्हाळ्यापेक्षा किंवा पावसाळ्यापेक्षा, बेताच्या थंडीमध्ये वातापासूनची ऊर्जा अधिक मिळते. आपण अधिक कार्यक्षम असतो. वात हा शीत गुणांचा आहे, मात्र शीत गुणांच्या अतिरेकाने वात बिथरतो. कडाक्याच्या थंडीने हातपाय कसे आखडतात, हे चाळिशीच्या पुढे प्रत्येकाने अनुभवलेले असते. फ्रिजमधील पदार्थ, कोल्ड्रिंक्स, आईस्क्रीम, थंड वातावरण, पंख्याचे थेट वारे, A.C., थंड पाण्याने आंघोळ याने वात बिथरनार. हे टाळण्यासाठी गरम, ताजे अन्न घ्या, कोमट तेलाने मसाज, स्टीम बाथ, थंडीमधे कानटोपी, हात मोजे या सर्वांचा वापर केला पाहिजे. *वरील सर्व मुद्द्यांच्या आधारे, 'चाळिशीनंतरची जीवनशैली' याचा "दहा सूत्री कार्यक्रम' हा पुढील प्रमाणे* : 1) नियमित सर्वांगास तेल मालिश (किमान आठवड्यातून एकदा). 2) ताजे, गरम, नियमित वेळेला प्रमाणात जेवण, पुरेसे पाणी, दूध, तुपाचा वापर. 3) नियमित, शिस्तबद्ध, नियोजन पूर्वक जीवनचर्या. 4) नियमित आरोग्य तपासणी व प्रयोगशालेय तपासण्या. (B.P., Bl. Sugar, creat., lipid etc.) 5) निसर्गाकडून दिल्या जानार्या धोक्याच्या सुचनांचा आदर करा, दुर्लक्ष करू नका. उदा.जिने चढल्यावर दम लागणे, छातीत दुखणे, रात्री लघवीला 3-4 वेळा उठावे लागणे, संडास मधून रक्त पडणे किंवा संडासला काळी होणे, आवाजात अचानक बदल होणे, अचानक वजन कमी होत जाणे, स्त्रियांमध्ये स्तनांमध्ये गाठ इत्यादी. 6) चाळिशीच्या अगोदर पासून कोणता आजार असल्यास उदा. र्हुमॅटॉईड, आर्थ्रायटिस किंवा दमा किंवा चाळिशीनंतर मधुमेह, रक्तदाबवृद्धि असे आजार जडल्यास डॉक्टरांच्या नियमित सल्ला घ्यावा व आजाराची औषधे नियमाने घ्यावीत. 7) टॉनिक्स : वात किंवा वात / पित्तात्मक प्रकृती असल्यास - शतावरी गोळ्या 2 गोळ्या. रोज सकाळी दुधाबरोबर घ्याव्या. वात किंवा वात कफात्मक प्रकृती असल्यास - अश्वगंधा गोळ्या 2 गोळ्या रोज सकाळी कोमट पाणी बरोबर घ्याव्या. पित्त किंवा पित्त / कफात्मक प्रकृती असल्यास - गुडूची घन वटी - 2 गोळ्या रोज सकाळी पाण्याबरोबर घ्याव्या. 8) सर्वांसाठी समाईक टॉनिक : सकाळी रिकाम्या पोटी च्यवनप्राश 2 चमचे घेने. 9) जीवनाबद्दल सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवून, मनाला सुयोग तर्हेने गुंतवून ठेवले पाहिजे. यासाठी छंदाची पार मदत होते जसे वाचन, वाद्यवादन, संगीत श्रवण, बागकाम, भजन, कीर्तन, समाजकार्य इत्यादी. 10) 'क्रिया तशी प्रतिक्रिया' हा निसर्गनियम आहे. म्हणूनच आपण नेहमीच सर्वांचे भले चिंतू या, म्हणजे आपले देखील भले होते. विपश्यना, मेडिटेशन इ. जरुर करावे. भवतु सब्ब मंगलम् ! DR.ARUN BHUJBAL (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [17/11, 9:02 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *सुप प्या व बारीक व्हा* 🌹 एखाद्याचे वजन खूप वाढले आहे अशी चर्चा झाली की लगेचच त्याला अनेक मोफत सल्ले मिळतात. प्रत्येक जण आपअापल्या परीने, त्या व्यक्तीच्या आवडीनिवडी, त्याची life style इत्यादी. वरून त्याला अनेक सूचना करून भंडावून सोडत असतो. मग आपण काय काय करायचे या संभ्रमात असतानाच अनेक जाहिराती त्याच्या समोर येतात, त्यात नवनवीन प्रलोभने असतात. त्यात केलेल्या वर्णनाप्रमाणे, अमुक दिवसात ३-४ किलो ग्रॅम वजन कमी करा, अमुक इंच घेर कमी करा, मग वजन वाढलेल्या माणूस धावतपळत जातो. तेथील Gym मध्ये programme ठरवून घेतो. २-३ महिने sincerely Gym, diet control करून त्या Gym संचालकांचे ध्येय साध्य करण्यास अल्पशी मदत करतो. त्या ३ महिन्यांचा programme संपल्यानंतर, पुन्हा आपले मूळ पदावर येऊन सर्व गोष्टींना सुरुवात होते. या ३ महिन्यांच्या काळात जेवढे म्हणून वजन घटवलेले असते तेवढे पुन्हा दामदुप्पट वाढवण्याची जबाबदारी उचलल्या प्रमाणे वजन वाढायला सुरुवात होते. हे असे करून तुम्ही तुमचे वजन कमी करण्यात सफल होता का? वजन कमी करायचे असेल तर काय काय करायचे, त्यासाठी कोण कोणती पथ्ये पाळायची, त्यासाठी कोणता व्यायाम करावा, कोणता आहार घ्यावा या सर्वांचा विचार प्रत्येक व्यक्तीनुसार वेगवेगळा असतो. प्रत्येक व्यक्तीनुसार औषधे, आहार, व्यायाम, त्याला जाणवणाऱ्या लक्षणांप्रमाणे वेगवेगळी पथ्ये यांचा आयुर्वेदात विशेष उल्लेख केलेला आहे. आपण जे अन्न खातो त्याचे शरीरात गेल्यावर पचन होऊन त्याचे वेगवेगळ्या शरीरभावांत रूपांतर होते. शरीरातील रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थी, मज्जा, शुक्र अशा सात शरीरभावांत रूपांतर होते. ह्या क्रियेमध्ये कुठे बिघाड झाला की मग शरीराला अनावश्यक भावामध्ये संचयाला, वृद्धील सुरुवात होते. त्यातूनच चरबीची, मेदाची वाढ होऊन वजन वाढायला, स्थूलता यायला सुरुवात होते. *हे सर्व टाळण्यासाठी किंवा स्थूलता आलेली असताना आहार कसा घ्यावा?* जठराचे जर का तीन भाग केले तर त्यातील एक भाग स्थूल आहार म्हणजेच घन आहार solid food साठी, एक भाग द्रव आहार म्हणजेच liquid food साठी ठेवून एक भाग रिकामा ठेवावा म्हणजे तेथे अवकाश ठेवावे. थोडक्यात "सावकाश जेवा" असे सांगण्याचा उद्देश काही भाग पोटाचा रिकामा ठेवावा असे अभिप्रेत असते. सकाळचा आहार हा पूर्णपणे घन स्वरूपात अर्थात तुमच्या रोजच्या जेवणात असायला हवा. त्यात सुद्धा आपल्याला थोडीशी पथ्ये पाळावी लागतात. स्थूल मानाने पोटाचे भाग करून त्या प्रमाणात असा आहार घ्यायला सांगितला तसेच ते घेताना काही दक्षता पाळणे जरुरीचे असते. १. आपल्याला चांगली कडकडून भूक लागल्याची जाणीव झाल्याशिवाय , आदल्या दिवशीचे अन्न पूर्णपणे पचून कोठा समाधानकारकरीत्या साफ झालेला आहे याची खात्री करून मगच भुकेच्या प्रमाणात आहार घ्यावा. उदा. रोज २ पोळ्या खातो म्हणून कमी भूक असतानासुद्धा किंवा रात्री जेवण बंद केले आहे व नुसताच द्रवाहार घ्यायचा आहे म्हणून भरपेट जेवू नये. २. सकाळचे जेवण घेताना त्यात आंबवलेले, तळलेले, तेलकट पदार्थ खाऊ नयेत. तसेच दही, गोड, तुपकट, चीज व बटरयुक्त असे पदार्थ खाऊ नयेत. मांसाहार घेऊ नये. ३.पोळी ऐवजी भाकरी खाल्लेली चांगली. अशा नियमांचा अवलंब सकाळी जेवण घेताना करावा. द्रवाहार घेताना समाधान मिळेल परंतु ज्या द्रवाहारामुळे आपली स्थूल चरबी कमी होऊ शकेल असा आहार घ्यावा. द्रवाहार घेताना त्याच त्याच कढणाचा अथवा सूप याचा आपल्याला कंटाळा येणार नाही हे लक्षात घेऊन साधारणपणे आठ दिवस वेगवेगळे प्रकार घेता येतील याचा विचार केला आहे त्याच प्रमाणे सात दिवसात प्रकारचे सांगितलेले आहेत. १) *मूग भाजून* :- (थेंबभर तुपावर - डालडा नको) ते भरपूर पाणी घालून शिजवावे. शिजवताना ते direct शिजवले तर उत्तमच परंतु वेळेअभावी ते शक्य नसते. म्हणून कुकरमधून शिजवून घ्यावे. त्यात मसाला घालून दाण्यासकट ते पाणी प्यावे. मूग हे रूक्ष व पचायला अतिशय हलक असून त्यांनी लेखनाचे म्हणजेच चरबी (खरवडून काढल्याप्रमाणे) कमी करण्याचे काम होते. २) *कुळीथ* :- थोड्याशा तुपावर भाजून मग शिजवावे. शिजवताना भरपूर पाणी घालावे. थोडेसे कोमट झाले की, त्यात ताक, मसाला व चवीनुसार मीठ घालावे. कुळीथ मुगाप्रमाणे शिजवून चावण्यास अतिशय मऊ होत नसल्यामुळे त्याचे फक्त पाणी प्यावे. दाणे खाऊ नयेत. कुळीथ urine व urinary system वर काम करते त्यामुळे स्थौल्याबरोबर मधुमेह असलेल्यांनी याचा विशेष वापर करावा. ३) *चाकवत* :- आयुर्वेदात सांगितलेल्या सर्व पालेभाज्यांमध्ये ही उत्तम भाजी असून अतिशय रुचकर आहे. ही पालेभाजी धुवून चिरावी. चिरल्यावर शिजवावी. नंतर मिक्सरमधून काढावी व पाण्याबरोबर मिक्स करून उळवावी. त्यात चवीसाठी ताक घालावे. स्वादासाठी थोडेसे जीरे घालावे व प्यावे. ४) *पालक* :- हा पचायला जड असला तरी सुद्धा त्याचा मलनिस्सारनासाठी चांगला उपयोग होत असल्यामुळे चाकवता प्रमाणेच शिजवून घेऊन मिक्‍सरमधून काढावा. शिजवताना त्याला लसूण घालावा. ५) *सर्व भाज्यांचे सूप* :- एक कांदा, एक टोमॅटो, थोडीशी कोबी, एखादी पालेभाजी, गाजर सर्व एकत्र करून त्यात थोडेसे आले पण घालावे, शिजवून घ्यावे व ते गाळून घेऊन त्यात मसाला घालावा. आवडत असल्यास वरील मिश्रण मिक्सरमधून काढून तसेच प्यावे. हे सुप एक दिवसाचा बदल म्हणून प्यायला हरकत नाही. तसेच त्यात आवडत असल्यास दोडका, पडवळ इत्यादी.पथ्यकर भाज्या घालाव्या. ६) *मुगाचे कढण* :- करून घेऊन कोमट झाल्यावर त्यात ताक घालावे. हे अतिशय रुचकर लागते. ७) *ताक* :- आठवड्यातून जर एखादा दिवस उपास असेल तर त्या दिवशी मावेल तेवढे पाणी ताक घालून प्यावे. ह्या सात प्रकारांमध्ये बदल म्हणून किंवा आवडीप्रमाणे एक दिवस गाजर किंवा बीट यांचा ज्यूस पिता येतो किंवा एक दिवस मोसंबी किंवा अननसाचा ज्यूससुद्धा पिता येईल. ह्या सर्व प्रकारांमध्ये मसाला घालायचा तो आम्ही इथे बनवून घेतलेला आहे. त्यामध्ये प्रामुख्याने पंचकोल, काळे मीठ, सज्जीशार, ओवा, धने, हिंग, मीरे ही द्रव्ये असतात. हा सुप पिण्याचा सल्ला वाचून अनेक जणांची अशी समजूत होते की जेवणाच्या अगोदर सूप प्यायचे, पण ह्या यामागची संकल्पना तशी नाही. दुपारचे जेवण घ्यायचे. सायंकाळी ५ ते ६ वाजेपर्यंतचा आहार हा नेहमीप्रमाणे घ्यायचा; पण रात्रीच्या जेवणाच्या ऐवजी सुप प्यायचे. त्यावेळी तर काहीही खायचे नाही. सूप पिताना ते भुकेनुसार २-३ बाऊल जरी प्यायले तरी चालेल, वरील मसाला हा प्रत्येक बाऊलमध्ये पाव चमचा टाकावा. साधारणपणे पहिला आठवडा तुम्ही या पद्धतीने द्रवाहार घेतलात तर तुमचे तुम्हाला लक्षात आलेले असेल की, वरच्या आहाराने आपल्याला तृप्ती मिळते. म्हणजेच पोट रिकामे जाणवत नाही, रात्री झोप लागते. सकाळी उठल्यावर फ्रेश वाटते, तसेच शौचाची जाणीव सुद्धा वेळेवर होते आहे. मग आपण असा द्रवाहार सुरुवातीला पंधरा दिवस, नंतर महिनाभर असे सलग करू शकू व निश्चितपणे आपल्या स्थौल्यावर मात करू शकू.. जय आयुर्वेद ! DR.ARUN SUBHASH BHUJBAL MD AYURVED GOLD MEDAL NIMANI , NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [18/11, 11:59 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *ओळख पंचकर्माची*🌹 *पंचकर्म का करावे?* आजचे युग प्रचंड स्पर्धेचे युग आहे, स्पर्धेबरोबरच खूप ताण तणाव वाढत आहे, वातावरणात वाढते प्रदूषण आहे, खायला निकृष्ट अन्न, हायब्रीड, पेस्टिसाईड्स चा मारा , प्रदूषित पाणी _दूध इ.इ. या सगळ्यांमधून एकच गोष्ट आपल्या हातात आहे ती म्हणजे आपल्या व्याधिक्षमत्वाचा विकास करणे. *आरोग्य रक्षण व रोग निवारणासाठी आयुर्वेदिक पंचकर्म हा अनमोल ठेवा आहे*. त्यामुळे पंचकर्म करायलाच हवीत- तेही नियमितपणे. *पंचकर्म म्हणजे काय?* पंचकर्म म्हणजे आयुर्वेदाचा प्राण!! पंचकर्म लगेच फलदायी तर होतातच , पण दीर्घकालीन चालणारे आजारदेखील आटोक्यात येतात .जुनाट रोग बरे करण्यासाठी शरीर शुद्धीचे कार्य पंचकर्मातूनच होते . १.वमन-शास्त्रीय पद्धतीने औषधीने उलटी करणे २. विरेचन- शास्त्रीय पद्धतीने औषधी द्वारे जुलाब करणे ३.बस्ती -शास्त्रीय पद्धतीने औषधी काढे , तेल , मिश्रणे गुद द्वारा ने सोडणे ४.नस्य-शास्त्रीय पद्धतीने औषध नाकावाटे देणे ५.रक्तमोक्षण -शास्त्रीय पद्धतीने दूषित रक्त काढून टाकने. पंचकर्म- वमन विरेचन बस्ती रक्तमोक्षण नस्य -- यांच्या मदतीने संपूर्ण शरीराला व्यापून असणारे कफ, पित, वात अनुक्रमे वमन विरेचन बस्ती तसेच मस्तक प्रदेश व ज्ञानेंद्रिय येथील दोष नस्याने व सर्व शरीरात पोषकांश चे वहन करणाऱ्या रक्ताच्या ठिकाणचे दोष रक्तमोक्षणा ने काढले जातात. पंचकर्म ही शरीरशुद्धी ची कार्य करत असतानाच , तात्काळ रोग बरे करण्यासाठी देखील उपयुक्त ठरतात .तसेच रोग होऊच नये (prevention) म्हणून देखील पंचकर्म करता येतील .यासाठी ऋतू शोधन किंवा ऋतू नुसार पंचकर्म संकल्पना देखील महत्त्वाची ठरते . वसंतऋतू( फेब्रुवारी, मार्च , एप्रिल) कफप्रतिबंधासाठी वमन वर्षा ऋतू (जून, जुलै , ऑगस्ट, सप्टेंबर )वात प्रतिबंधासाठी बस्ती शरद ऋतू- (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर) पित्त प्रतिबंधासाठी -विरेचन विविध शिरोरोग, मज्जा विकार- दिनचर्या इत्यादींसाठी नस्य रक्त पित्त विकार प्रतिबंधासाठी- रक्तमोक्षण मुळापासून रोग बरा होणयासाठी, पुन्हा होऊ नये, एक रोग बरा होत असताना दुसरा होऊ नये /उद्भवू नये इत्यादी विचार ठेवूनच रुग्ण आयुर्वेदिक उपचार कडे वळतो -तेव्हा झटपट बरा करणारा , अल्पमोली, बहुगुणी शस्त्र म्हणून पंचकर्माचा जरूर जरूर प्रथम विचार करावा. जादू प्रमाणे रुग्णास आराम पडतो -तेव्हा आयुर्वेदाने बरे होण्यास वेळ लागतो हा गैरसमज देखील दूर होतो. *वैद्य अरुण सुभाष भुजबळ* (MD AYURVED GOLDMEDAL) *भुजबळ आयुर्वेद* *निमाणी नाशिक* 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [19/11, 1:43 PM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): *🌹वमन🌹* *पंचकर्मातील एक कर्म आहे वमनकर्म* *कफविकार प्रतिबंध व कफरोगनाशासाठी.* " गेल्या कित्येक वर्षात या वर्षी या कालावधीत मी घरी आहे" (अन्यथा हॉस्पिटलमध्ये राहणंचि वेळ येते)' "मोकळा श्वास भरून घेण्याचे सुख काय असते त्याचा अनुभव सध्या घेत घेत आहे" 'पित्ताच्या त्रासाचा ससेमिरा कधी सुटेल असे वाटले नव्हते, " या सारखी आमच्या वासंतिक वमन शिबीरातील रूग्णांची विधानं ऐकली की पंचकर्माच्या उपयोगी तत्त्वाविषयी पुन: पुन: खात्री पटत जाते. वसंत ऋतूशी अनेक रोमांचक कवी कल्पना जोडल्या आहेत. त्याच वसंत ऋतूत वमन ही कल्पना एेकताच बऱ्याच जणांच्या अंगावर काटा उभा राहतो. त्या विषयी बऱ्याच जणांचे गैरसमजही आहेत. आपण या विषयीची नीट माहिती करून घेऊ. *१}.वमन म्हणजे नेमके काय?* उलटी करणे असा सोपा सुटसुटीत अर्थ, पण त्यामागे बराच भावार्थ दडलेला आहे. वमन म्हणजे केवळ उलटी करणे नसून, शरीरातील पसरलेले दोष एकत्रितरित्या जठरात आणून नंतर बाहेर काढून टाकण्यासाठी संपूर्ण प्रक्रिया व नंतरही जाठराग्नी क्षमता उत्तम होइपर्यंत पथ्य हे वमन करताना अपेक्षित आहे. *२}.त्याचा उपयोग काय?* मुळापासून कफांचे विकार (अॅलर्जीने शि'का येणे , दमा, वारंवार सर्दी, खोकला, भूक मंदावणे आदी) पित्ताचा विकार (घशाशी जळजळ) डोकेदुखी, अंगावर गांधी उठणे, अमलपित्ताचे त्रास आदि दूर करणे हा वमनाचा मुख्य उपयोग आहे. जुनाट पडसे, अग्निमांद्द, अरुची, त्वचारोग, प्रमेह, मेदोरोग गलगंड आदी असता वमन द्यावे' *३}.तो कसा काय साध्य होतो?* आपण आपल्या पोटाला गोदाम समजून त्यात निरनिराळ्या गोष्टी सतत भरत राहतो, (त्यातल्या मुख्य त्रासदायक गोष्टी म्हणे शिळ अन्न खाणे, वारंवार खात रहाणे, अति मसालेदार अन्न खाणे आदी), त्यामुळे अन्न पचून त्याचा फायदा शरीराला मिळण्याऐवजी बरेचसे अन्न न पचलेल्या अवस्थेत पोटातच पडून राहते; व दूषित कफपित्ताच्या स्वरूपात शरीराला त्रास देत राहते. वरवर औषध घेऊन तात्पुरते बरे वाटते. परंतु शरीरात पडून राहिलेले हे दोष पुन्हा पुन्हा डोके वर काढत राहतात. जोपर्यंत हे त्रास मुळापासून काढून टाकत नाही तोपर्यंत रोग बराच होत व हे कच्चे त्रासदायक दोष वमनाने पूर्ण बाहेर निघून जातात व रोग पुर्णपणे बरा होण्यास मदत होते. जोपर्यंत आपण दुधाचे भांडे स्वच्छ धुऊन घेत नाही, तोपर्यंत त्यात दूध तापवले जात नाही. कारण त्यात जरा जर आम्लता असली, तर संपूर्ण दूध नासण्यास वेळ लागत नाही. म्हणूनच हे थोडेसे वाटणारे साठून राहिलेले कच्चे दोष; पूर्ण बाहेर निघण्यास आमाशय पूर्ण विसळून घेणे आवश्यक आहे व त्यावर वमन सारखा जालीम उपाय नाही. *४}.वमन कोण करू शकतो?* नुकत्याच जन्मलेल्या बाळाच्या पोटातील घाण बाहेर निघून जाण्यासाठी त्याला मध सैंधव चाटवले जाते व उलटी करता येते. त्याचप्रमाणे ८० व्या वषीृ हसत खेळत वमन करून घेणारे रुग्ण आपल्या दवाखान्यात आहेत. दोष शरीराला अपायकारक असताना उमासे येणे, मळमळणे या सहज प्रवृत्ती आहेत. अशावेळी ते दोष शरीराबाहेर काढून टाकायला वमनाद्वारे थोडी मदत आपण करू शकतो. *५}.वमन कोणाला देऊ नये?* आमाशयात आतड्यात व्रण (ulcer) असताना, गरोदरावस्थेत, अतिसुकुमार व्यक्तींना, अतिशय कडक उन्हाळ्यात, तज्ज्ञांच्या देखरेखीशिवाय वमन घेता येत नाही. *६}.वमनाला काही पूर्व तयारी जरूर आहे का?* वमन म्हणजे काय ते नीट समजावून घेऊन मानसिकता तयार करणे. हे एक मोठे काम असते. त्यानंतर संपूर्ण शरीरातील दोष काही औषधांच्या मदतीने पोटात आणले जातात. त्यासाठी काही कालावधीची जरूर असते. या कालावधीत शरीराच्या अणुरेणूंपासून दोष सुटे करून ते बाहेर टाकण्याच्या दृष्टीने पोटात आणण्याचे काम केले जाते. *७}.वमनाच्या वेळी नेमके काय करतात हो?* पूर्वतयारी पूर्ण झाली, की एक दिवस नक्की करून त्यादिवशी (आदल्या रात्री दही भात इ.खायला सांगून) सकाळी लवकर बोलावले जाते. पोट साफ झाले नसल्यास प्रथम साफ करून घेतले जाते. नंतर मंगलाचरण (काही श्लोकांचे पठण) करून संपूर्ण अंगाला तेलाचे मसाज व शेक दिला जातो. विशेषत: छातीला पोटाला व पाटील) मंगलाचरण नंतर उसाचा रस, दूध याबरोबर काही औषधे व चाटण रुग्णाला दिले जाते. आपोआप वेग येतात व सहज उलटी होऊन सगळे दोष निघून जातात. भांड्याला आतून तुपाचा हात लावला; तर त्या भांड्यातून पाणी जसे अगदी सहज जराही न राहता बाहेर निघून जाते. पूर्व तयारी झकास झाली असेल तर आपोआप सगळे दोष त्रास न देता निमूटपणे बाहेर निघून जातात. नंतर थोडावेळ विश्रांती घ्यावी लागते. *८}. वमनानंतर पुढे काय?* वमनाच्या दिवसांपासून काही दिवस (सुमारे ४ ते ५ दिवस) आहार हळूहळू वाढवावा लागतो. दोष पुन्हा शिरू नयेत म्हणून काही औषधेही रोगानुसार कधी कधी घ्यावी लागतात. कफ पित्ताचे दोष निघून जाण्याबरोबर, शरिराला हलकेपणा येणे, मन प्रसन्न होणे, उत्साह वाढणे, रोगप्रतिकारक्षमता वाढणे, चेहर्‍र्याची कांती व पचनशक्ती सुधारणे असे उपफायदेही पदरी पडतात. *९}. या काळात काही पथ्य आहेत का?* वमन पूर्वकर्म ते संपूर्ण आहार पुन्हा नेहमीप्रमाणे होईपर्यंत सुमारे १० ते १२ दिवस; जास्त काळ उन्हात फिरणे, अरबट चरबट, बाहेरचे खाद्यपदार्थ खाणे, जास्त लांबचा प्रवास, रात्रीचे जागरण आधी टाळावे. *१०}.ऑफिसला इतके दिवस दांडी?* वमनाचे पूर्वी औषधे घेत असताना, वरील पथ्ये आपण आपल्या कामावरही जाऊन पाळू शकतो. वमनाचा दिवस सुट्टीचा निवडला म्हणजे झाले कारण तेवढाच दिवस दवाखान्यात जाणे व विश्रांती याची मुख्य आवश्यकता असते. बाकीची सर्व औषधे घरच्या घरी घेता येणे शक्य असते. त्यावेळी रजेची जरुरी नाही. *११}.यात काही त्रास नाही ना?* वैद्याच्या मार्गदर्शनाखाली व देखरेखीखाली सर्व होत असल्याने त्रास काहीही होत नाही. उलट जास्तीचा फायदा होतो. पंचकर्म फार खर्चीक आहेत हाही लोकांमध्ये गैरसमज आहे. वमनाचा सारा खर्च हा रोग होऊन वर्षभराच्या औषधोपचारांच्या खर्चापेक्षा कितीतरी पटीने कमीच असतो. *१२}.तर मग कधी येऊ वमनासाठी?* सुरुवातीला सांगितल्याप्रमाणे वसंत ऋतूत (फेबुवारी ते एप्रिल या दरम्यान) कफाचे विकार कळविण्याआधीच वमन करून घेणे चांगले. त्याचप्रमाणे पावसाळय़ाच्या सुरुवातीला दोष वर आलेले असताना. काही रोगावस्थेत वमन करून घेता येते. त्यापूर्वी वैद्याद्वारे आपली शरीर तपासणी व थोडीशी पूर्वतयारी करावी लागेल इतकेच. 'वमन' हे काळजीपूर्वक व तज्ञ वैद्यांच्या देखरेखीखाली करावे असे आयुर्वेदाने म्हटले आहे. तसे पाहिले तर मांजर अपचन झाल्यास कसलेसे गवत खाऊन उलटी करून घेते. निसर्गातःच नकोसे झालेले विषमय असे शरीरातील पदार्थ शरीराबाहेर टाकून देण्याची शरीराची प्रवृत्ति असते. वैद्य पंचकर्म करतो म्हणजे काय तर या निसर्गत: प्रवृत्तीला मदत करतो. आयुर्वेदातलाच तळाचा एक भाग असणाऱ्या निसर्गोपचार शास्त्रातही असाच वमन (कुंजल) उपाय सुचवला आहे. तर ध्यान, धारणा, समाधी इथपर्यंत संपूर्णत: उन्नती साधण्यासाठी मुळात प्रथम शरीर रोगमुक्त करण्यासाठी योगशास्त्राने शुद्धीक्रियांचा वापर सुचवला आहे त्यात षटक्रियांमध्ये वमनधौतीचा समावेश होतो. मुलत: या ३ न्ही वमानांमध्ये नेमके फरक काय? आयुर्वेदात वर्णिलेले वमन देण्या अगोदर काही दिवस तूप / तेलासह काही औषधे दिली जातात. या औषधांसह दिलेले तूप वा तेल शरीरातील पेशींपर्यंत पोहोचून येथील मलीन घटक शरीराच्या प्रवाहात आणून आमाशयात पोचवले जातात. (हल्ली तूप तेल खाण्यावर बंदीवर उलट सुलट चर्चा चालू आहेत. परंतु शरीरात हे घटकच अणूरेणूपर्यंत पोहचून मलीने घटक दूर करू शकतात. असे संशोधनाअंती सिद्ध झाले आहे. या तेलतुपाच्या योग्य वापर, हेच दूषित घटक शरिराबाहेर काढण्यास उपयुक्त ठरू शकतो. यास त्वतवाचा वापर वमन कर्मात केला जातो.) वमनपूर्वी केले जाणारे स्नेहपान हे धौतीपेक्षा वमनाचे एक वेगळेपण आहे. दुसरे वेगळेपण, म्हणजे वमानांमध्ये केला जाणाऱ्या औषधांचा वापर .या आौषधांमुळे मेंदूतील प्रेरक केंद्रास उत्तेजना मिळून अापोआप उलटी होते. तर धौतीमध्ये उदरातील स्नायू वा आमशयांच्या स्नायूंना स्थानिक प्रेरणा देऊन उलटीची क्रिया घडवून आणली जाते. थोडक्यात सार्वदेहिक शरीरशुद्धी साठी वमनक्रिया; व स्थानिक शुद्धी अन्नमार्ग ताजातवाना करण्यासाठी, अन्नमार्गातील अतिरिक्त चिकटा घाण काढून टाकण्यासाठी, धौती क्रिया एवढे लक्षात ठेवले पाहिजे. वमन वा धौती केल्यावर आमाशयाची अंतःस्त्वचा अत्यंत हळवी होते. बाहेरील जीर्ण खराब झालेला स्तर निघून जातो अशा वेळी त्याला हळुवारपणे आहार देणे आवश्यक असते .आधी केवळ लघन नंतर क्रमश: पेज मऊ भात, खिचडी असा हलक्याकडून जड आहाराकडे प्रवास (यालाच संसर्जन क्रम म्हणतात) आवश्यक असतो. किमान या गोष्टींचे भान ठेवले तर दुष्परिणाम टाळून या क्रियांचे फायदे कोणालाही साध्य होतील हे निश्चित. DR.ARUN SUBHASH BHUJBAL MD AYURVED GOLD MEDAL NIMANI , NASHIK. 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [21/11, 1:06 PM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): *🌹विरेचन🌹* *पंचकर्मातील दुसरे आहे विरेचनकर्म* *पित्तविकार प्रतिबंध व पित्तरोगनाशासाठी.* *१}'विरेचन' म्हणजे काय?* शरीरातील मलिन घटक वेगळे सोडवून घेऊन गुदामार्गाद्वारे बाहेर काढून टाकणे हा विरेचनाचा शब्दश: अर्थ. २} *'विरेचनाचा' उपयोग काय?* घरात जर काही होमदि कार्यक्रम असेल, तर त्या अग्निकुंडामुळे सारे घर धगीने गरम होते. अग्निकुंड शांत होताच संपूर्ण घरातील तापमान आपोआपच कमी होते. त्याच प्रमाणे आमाशयातील पित्त, मलस्वरूपात गुदामार्गातून बाहेर काढून टाकल्यावर; संपूर्ण शरीरातील उष्णता आपोआपच कमी होते. विशेषत: जुनाट डोकेदुखी आम्लपित्त अंगावर गांधी उठणे अंगाची आग होणे त्वचारोग कावीळ जाडेपणा आदीवर विरेचन उपुक्त आहे. पित्ताबरोबरच कफ व वातरोगावरही विरेचन उपयुक्त आहे. ३} *सरसकट सगळ्यांना विरेचन घेता येते?* सौम्य, तीक्ष्ण आदी विरेचनाचे काही प्रकार आहेत. ऋतू, प्रकृती, दोष यानुसार तज्ञ वैद्य, प्रत्येक रुग्णकरीता औषध ठरवून, पूर्वतयारी करून ‘विरेचन’ औषधी देतो. विशेषत: घरच्याघरी वर्षांनुवर्षे ‘जुलाबाची औषधे घेणाऱ्या व्यक्ती असतात. पण मुख्यत: हे लक्षात ठेवले पाहिजे की अशा पद्धतीने दीर्घकाळ घेतलेले औषध त्रासदायक ठरू शकते. ‘विरेचन’ अतिशय लाभदायक पंचकर्मातला उपचार आहे, मात्र वैद्याच्या सल्ल्यानेच तो केलेला बरा. शरद ऋतूत (सप्टेंबर , ऑक्टोंबर) स्वस्थ व्यक्तींनी ही विरेचन घ्यावे. विशेषत: पित्तदोषप्रधान व्याधीत, विरेचन जादूसारखा प्रभाव पाडते. ४) *विरेचन कोणाला देऊ नये.* आधीच जुलाब होताना, अतिशय अशक्त रुग्णांनी, गरोदर अवस्थेत, पोटात बरेच दिवस अन्न नसेल, गुदमार्गाद्वारे रक्त पडत असेल शक्यतो विरेचन देऊ नये. ५) *विरेचनाची मानसिक तयारी तर झाली पण इतर काही तयारीची जरुरी आहे का?* वमनाप्रमाणेच संपूर्ण शरीरातल्या अणुरेणूंपासून दोष सुटे होऊन पोटात आणण्यासाठी काही औषधे (तुपाबरोबर किंवा तुपाशिवाय जरुरीप्रमाणे) दिली जातात. मध्ये 1-3दिवस पोटाला आराम देतात. व दोष आतड्यात आले की ते विरेचनाद्वारे शरीरातून काढून टाकतात. ६) *विरेचन कर्म म्हणजे नक्की काय करतात?* रुग्णांचा कोठा हलका जड हे नक्की पाहून त्याप्रमाणे औषध ठरवले जाते. रुग्णाला संपूर्ण अंगाला तेल लावून शेकून घेतले जाते. सकाळी ७-८ च्या सुमारास रात्रीचे जेवण व्यवस्थित पचले. हे पाहून औषध दिले जाते. ते उलटून न पडण्याची काळजी घेतली जाते. थोडय़ा थोडय़ा वेळाने गरम थंड पाणी जरुरीनुसार दिले जाते. साधारण ८ ते १० वेळा पोट साफ होते. शरीर हलके वाटते व मल पित्त कफ या क्रमाने दोष गुदमार्गाने निघून जातात. ७) *विरेचानानंतर पुढे काय?* विरेचनाच्या दिवसापासून काही दिवस (सुमारे ४ ते ५ दिवस) आहार हळूहळू वाढवत न्यावा लागतो व कधी कधी रोगानुसार काही औषधी घ्यावी लागतात. बुद्धी निर्मळ होणे, सगळ्या शरीराचे बल वाढणे, भूक व्यवस्थित लागून अन्नाचे योग्य पचन होणे, आम्लपित्तसारखे रोग मुळापासून दूर होणे, कांती सुधारून म्हातारपण दूर रहाणे, या फायद्याचा आनंदानुभव घेता येतो. ८) *पथ्य ऑफिसला सुट्टी याबद्दल काय?* विरेचनाच्या संपूर्ण कालावधीत उन्हात फिरणे, जास्त प्रवास, थंड पेये, कफवर्धक आहार (दही , शिळे अन्न, फ्रिजमधले पदार्थ) खाणे शक्यतो टाळावे. हे सर्व नियम पाळून ऑफिसला जाण्यासही हरकत नाही. विरेचनच्या मुख्य दिवशी सुट्टीचाच दिवस आयोजित केला म्हणजे झाले. ९) *यात काही त्रास नाही ना?* आरोग्यवान व्यक्ती व पित्ताच्या त्रासाने गांजलेल्या व्यक्तीही विरेचन घेऊ शकतात. काळजीपूर्वक व मार्गर्शनाखाली केलेले विरेचनाने त्रास तर होत नाही, उलट बरेच फायदे मिळतात. १०) *डॉक्टर मग मला विरेचन कधी करणार?* विशेषत: शरद ऋतूत (सप्टेंबर , ऑक्टोंबर) च्या काळात आरोग्य टिकवण्यासाठीही मुख्य मुद्दा लक्षात ठेवा. शौचानंद मिळवण्यासाठी सुप्रभात उजाडण्यासाठी वर्षांनुवर्षे कायम रेचक औषध घेणे साफ चुकीचे आहे. त्याने कायमची विकतची पोटदुखीही जडू शकते. तेव्हा सावधान पंचकर्मातला विरेचन उपक्रम व या पद्धतीची रेचक औषधे यात खूप फरक आहे. योगशास्त्रामध्येही शरीरशुद्धीला महत्त्व दिले आहे. ‘विरेचन’ उपक्रमाशी साधर्म्य दर्शक शंख प्रक्षालन हा उपक्रम योग शास्त्रात सांगितला आहे. त्यात गरम पाणी पिऊन ठराविक योगासने केली तर स्वाभाविक मलवेग येऊन आतड्याची शुद्धी केली जाते. अर्थात हे ही तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच केलेले बरे एक गोष्ट सारखी जाणवत रहाते. *संसर्जन क्रम* वमन व विरेचन दिल्यानंतर अग्नी वाढविणारा आहार द्यावा लागतो. त्यामुळे एकदम आहार देणे योग्य नाही. म्हणून क्रमाने अग्नी वाढवणारा आहार द्यावा लागतो. त्याला संसर्जन क्रम असे म्हणतात. यासाठी अनुक्रमे रुग्णाला मण्ड (पातळ पेज), पेया (पेज), विलेपी (पातळ कन्हेरी), बिना फोडणीचे मुगाचे कढण, फोडणीचे मुगाचे कढण अकृत मांसरस, कृत मांसरस असा आहार द्यावा. सामन्यात: सातव्या दिवशी पूर्ण भोजन द्यावे. DR.ARUN SUBHASH BHUJBAL (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [22/11, 8:06 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *बस्ती* 🌹 *पंचकर्मातीलच तिसरे आहे बस्तीकर्म* *वातविकार प्रतिबंध व वातरोगनाशासाठी* १) *बस्ती म्हणजे काय?* बस्ती हा पंचकर्मातील वातरोगावर सांगितलेला एक रामबाण उपाय !गुदमार्गातून औषधी पोटात सोडणे व आतड्यातील मलाची व शरीरगत वातदोषची शुद्धी करणे हे बस्तीचे मुख्य काम. बस्तीला गुरुवर्य प्र. ता. जोशी सन्मान बहाल करतात तो असा. *बस्ती द्यावा* *बस्ती घ्यावा* *बस्ती जिविचा विसावा* २) *‘बस्ती’ कुणाला द्यावा?* विशेषतः वातरोगात बस्ती लाभदायक सांगितली आहे. लहान मुलांपासून वृध्द व्यक्तीपर्यंत कुणीही सहज ‘बस्ती’ घेऊ शकतात. एका लहान बालिकेचा कडक शी व त्यामुळे होणारे त्रास जेव्हा बस्तीमुळे वाचले तेव्हा तिच्या आजीची बोलकी प्रक्रिया ‘लहानगा जीव रोज सकाळी त्रासायचा, . अगदी बघवत नसे, नंतर आता आमचीच तब्येत समाधानाने सुधारली." ३) *‘बस्ती’चा उपयोग काय?* पक्षाघात (पॅरालीसीस), कंबरदुखी, पायदुखी, अंम्गदुखी, जीर्ण मलावष्टंभ (पोट साफ नसणे), गर्भाशय, मूत्राशयासंबंधी विकार आदी बऱ्याच रोगांवर बस्ती लाभप्रद आहे. सर्वांगवात, एकांगरोग, पक्षाघात, कुक्षिरोग, वातसंग (वायु अडकणे), मुत्रसंग, शुक्रसंग, बलक्षय, मांसक्षय, आधान (पोट फुगणे), उदावर्त (वाताच्या उर्ध्वगतीने होणारा विकार), अतिसार (जुलाब), गुल्म (गोळा निर्माण होणे), हृदयरोग, उन्माद (वेड लागणे), शूल, कटिशूल, कंप, अंगगौरव (अंगाचा जडपणा), अस्थिशूल, आंत्रकुजन, अतीरुक्ष आदी वाताचे रोगात बस्ती द्यावा. ४) *‘बस्ती’ कशी घेतात?* जरुरीनुसार एनिमा पॉट, कॅथेटर, सिरींज यांच्या सहाय्याने तेल, काढा या स्वरूपातले औषध गुदमार्गाद्वारे पोटात सोडले जाते. प्रथम ज्या व्यक्तीला बस्ती द्यायचा त्यांना पोटाला व पाठीला तेल लावून शेकले जाते. नंतरच्या पायऱ्या पुढीलप्रमाणे १.डाव्या कुशीवर झोपावे. २.उजव पाय गुडघ्यात दुमडून पोटाशी घ्यावा. ३.लांब लांब श्वास घ्यावे. ४. कॅथेटरला थोडेसे तेल लावून, अलगद गुदमार्गातून थोडासा सरकवला जातो. ५.सिरिंजच्या (एनिमा पॉटच्या सहाय्याने औषध हळूहळू आत जाते). ६.थोडा वेळ तसेच पडून रहावे. ७.काही बस्ती (अनुवासन /मात्रा बस्ती) पोटात तसेच टिकून राहतात व आतड्यांचे पर्यायाने सर्व शरीराचे वाढवतात. हे बस्ती जेवल्यानंतर घ्यावेत. ८.काही बस्ती पोटात गेल्यावर आतड्यातील मल स्वच्छ करून लगेच बाहेर टाकून देतात (निरुह बस्ती) यात पोट साफ झाल्यावर लगेच जेवून घ्यावे. बस्ती घेण्याआधी ३-४ तास काही खाऊ नये. ५) *बस्तीचे प्रकार किती?* बस्तीचे निरनिराळे प्रकार आहेत. आपल्याला योग्य कोणता? ते तज्ञ वैद्य ठरवतात. ६) *‘बस्ती’ नाव ऐकूनच भीती वाटते डॉक्टर यात काही त्रास नाही ना?* मुळीच नाही. वाताचे भयंकर त्रास, मुळव्याधीसारखी त्रासदायक व्याधी चुटकीसरशी दूर करणारे हे अमोघ शस्त्र आहे. आरोग्यवान व्यक्तीही उन्हाळ्याच्या शेवटी व पावसाळ्याच्या आधी ‘बस्ती’ घेऊन वातरोगांना दूर ठेवू शकतात. ७) *आम्ही घरच्या घरी बस्ती करू शकतो का?* तज्ञ वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘बस्ती’ तंत्र एकदा नीट समजून घेतले; तर यात अवघड काहीच नाही. मात्रा बस्ती सारखे थोड्या प्रमाणात घ्यायचे व जास्त कालावधीपर्यंत घ्यायचे बस्ती, खुशाल घरी घेता येतात. त्याचे फायदे अमर्याद आहेत. ८) *बस्ती म्हणजे एनिमा ना हो?* एव्हढी माहिती मिळाल्यावर खरं तर हा प्रश्न उद्भवायलाच नको. एनिमा हा साबणाच्या पाण्याने देण्यात येतो. विशेषतः रुग्णालयात पोट साफ नसताना किंवा प्रसूतीपूर्वी देण्यात येणारा एनीमा आपल्या परिचयाचा असतो. ‘बस्तितले औषध आतड्यातील मलाची शुद्धी तर करतेच व आतड्यांची कार्यक्षमता सुधारण्यासही मदत करते. त्यामुळे संपूर्ण देहशुद्धीला हातभार लावते. यात मुख्यतः तात्पुरत्या स्वरूपाचा फायदा नसतो तर दीर्घकालीन शौचानंद मिळवून, विविध वातरोगांची हकालपट्टी करणे हा बस्तीचा मुख्य उद्देश आहे. ९) *एकदा बस्ती घेतल्यावर कायमच घ्यावा लागतो किंवा त्याची सवय लागते का?* नाही. मुळाला पाणी घातल्यावर संपूर्ण झाडाला टवटवी येते त्याचप्रमाणे या जादुई औषधाचा परिणाम होतो. तो मुळापासून रोग दूर करतो व हा परिणाम बराच काळपर्यंत टिकवूनही ठेवतो. अर्थात आपल्या तज्ज्ञ वैद्यांच्या सल्ल्यानेच ही चिकित्सा करून घ्यावी. एकच लक्षात ठेवा *बस्ती द्यावा* *बस्ती घ्यावा* *बस्ती जिविचा विसावा* *वैद्य अरुण सुभाष भुजबळ (एमडी आयुर्वेद गोल्ड मेडल) निमाणी नाशिक* 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [23/11, 5:20 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *रक्तमोक्षण* 🌹 *पंचकर्मातीलच चौथे आहे रक्तमोक्षण* *रक्तविकार प्रतिबंध व रक्तरोगनाशासाठी.* मुख्यत्वे शरद ऋतूत (अर्थात सप्टेंबर-ऑक्टोबरच्या कालावधीत) रक्तमोक्षण. (शरीरातले थोडेसे दूषित रक्त काढून घेणे); हा त्वचाविकार, पित्तविकार, रक्तविकार यावर अगदी रामबाण उपाय आहे. विसर्प, कुष्ठ, रक्तदूष्टी, श्वित्र (कोड/पांढरे डाग) अर्श, चाई, खरूज, भ्रम, आदी रुग्णांचे रक्तमोक्षण करावे. ‘रक्त’ शरीरातील अतिशय महत्त्वाचा घटक आहे. रक्त आहे म्हणून जीवन आहे. शुद्ध अवस्थेत असताना स्वतःचा किंचित उग्र गंध असणारा द्रवस्वरूप असा हा धातू लालसर रंगाचा असतो व सदोदित वाहत राहणे ही रक्ताची सहज प्रवृत्ती आहे. रक्त हा प्राण आधार आहे. मासांचे पोषण करणे, वर्ण सुधारणे, सर्व धातूंची पुष्टी करणे, शरीरांतर्गत बलवृद्धी त्वचाद्वारा स्पर्शज्ञानास मदत आदी कामे रक्त प्राकृत स्थितीत असताना करणे. मद्यसेवन, जास्त खारट, तिखट, मसालेदार पदार्थ वापरणे, दिवसा झोपणे, उन्हात जास्त फिरणे, ( शरद ऋतूत)खूप जास्त चिडचिड करणे, घाबरणे, शोक करणे आदी कारणाने रक्तात दोष निर्माण होऊ शकतात व त्यामुळे त्वचेला खाज सुटणे, सूज येणे, जखम पिकणे, रक्ताच्या स्वाभाविक गोठण्याच्या प्रक्रियेत बाधा येणे; आदी अनेक लक्षणे उत्पन्न होतात. त्यात नाकाचा घोळणा फुटणे, अतिरिक्त पाळीचा त्रास, सर्वांगावर गांधी येणे, हे रोग स्वरूप ही शरीरावर व्यक्त होतात अशा वेळी दूषित रक्त काढून टाकणे हाच सर्वोत्तम उपाय ठरतो. सर्व अंग सुजले असता, गर्भिणी अवस्थेत, अशक्तपणा आला असताना रक्तमोक्षण करू नये. शस्त्र वापरून किंवा न वापरताही रक्तमोक्षण करता येते. सुईद्वारा सिरिंजने दूषित रक्त काढणे, हा सद्यस्थितीत प्रचलित रक्तमोक्षण प्रकार आहे. याशिवाय रक्तमोक्षणा चे अनेक प्रकार आयुर्वेद शास्त्रात वर्णिले आहेत. शरीरातल्या वेगवेगळ्या सिरांतून जरुरीप्रमाणे रक्त काढले जाते. जळवाद्वारा सूजेतील दूषित रक्त काढून टाकणे, हाही एक प्रचलित रक्तमोक्षणाचा उपाय आहे. ज्यात शस्त्र वापरले जात नाही. परदेशात या जळवांचे महत्व पटल्यामुळे ठिकठिकाणी जळवांची शेती करण्यात येत आहे व त्यावर संशोधन चालू आहे. पायावरची सूज जळवाद्वारा दूषित रक्त काढून टाकल्याने हा हा म्हणता निघून गेल्याचे दिसून येते. मूळव्याधीचा ठणकाही लगेच थांबतो. अशा या जळवा शरीरातले केवळ दूषित रक्त काढून टाकतात निसर्गाचा चमत्कारच आहे. काही विशिष्ट व्याधीत (कुष्ठरोग) ठराविक कालावधीनंतर पुन्हा पुन्हा रक्तमोक्षण करावे लागते. अन्यथा केलेल्या या उपायाने रक्तदृष्टीच्या रोगाचे मुळापासून उच्चाटन होते. *DR.ARUN SUBHASH BHUJBAL (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 www.bhujbalayurveda.com [24/11, 7:36 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): *नस्य* *पंचकर्मातीलच पाचवे आहे नस्यकर्म* *शिरोरोगविकार प्रतिबंध व शिरोरोगनाशासाठी.* • अलीकडे माझे केस फार गळतात हो? • माझ्या ५ वीतल्या मुलाचे केस पांढरे व्हायला लागलेत. पार नर्व्हस झालय तो! • अवघी चौथीतली माझी मुलगी चष्मा लागलाय आणि आता डॉक्टर अगदी १५ ते १६ वर्षांपर्यंत नंबर अगदी वाढणार अस म्हणतात, खरच का हो डॉक्टर? • डोकेदुखी अगदी गांजून गेले मी बाई. असे आणि अशा सारखे कित्येक उदगार आपल्या परिचयाचे असतील. या सर्वांवर एकच उत्तर असे म्हटले तरी चालेल. ते म्हणजे ‘नस्य’ आता हे ‘नस्य’ म्हणजे काय? आयुर्वेदात नाकाला शिरप्रदेशाचे किंवा मस्तकाचे प्रवेशद्वार समजले जाते. डोक्याच्या बऱ्याचशा विकारांवर नाकावाटे दिलेले औषध परिणामकारक ठरते असे सिद्ध झाले आहे. त्यालाच नस्य म्हणतात. सर्दी, खोकला, शिरोरोग, कर्णरोग, नेत्ररोग, मुखरोग, दंतरोग, नासारोग, अवबाहुक, (खांद्यावरून हातवर न करता येणे) आदेि रोगात नस्य करावे. अलीकडेच एक नवीन संशोधन वाचनात आले. त्याप्रमाणे लस (vaccination) जास्त परिणामकारक व्हावी म्हणून ती नाकावाटे दिली जावी याबाबत शास्त्रज्ञ प्रयत्नात आहेत. अर्थात नाकावाटे दिलेले औषध प्रभावी ठरते. यालाच मिळालेली सरळ सरळ पुष्टी आहे. नाकात टाकलेले औषध म्हणजे कान, नाक, घसा, नेत्र, मेंदू या सर्वांवर उपयुक्त ठरू शकते. असे बहुगुण नस्याशी साधर्म्य राखणारी षटक्रियापैकी एक क्रिया म्हणजे नेती. पण दोहोंचा उद्देश कृती उपयुक्तता यात मात्र बरेच फरक आहेत. नस्य करणे आहेही एकदम सोपे. १. नस्याच्या औषधी तेलाचे (अणुतेल, पंचेंद्रिय वर्धन तेल, षडबिंदू टेल यापैकी एक) २-२ थेंब दोन्ही नाकपुड्यांत सोडावे. २. पाठीवर झोपून मान वर करून नाकाची पोकळी छपाकडे येईल अशा रीतीने डोके ठेवून शरीराची स्थिती साधणे मात्र आवश्यक असते. ३. याच स्थितीत येण्यासाठी काहीजण खांद्याखाली उशीही ठेवतात. ४. वरील स्थितीत ५ मिनिटे झोपून राहावे. असे नस्य सकाळी मुखधावनानंतर वा रात्री झोपताना करणे हितावह ठरते. नस्य हे पंचकर्मातील एक अंग म्हणूनही आयुर्वेदात प्रचलित असले तरी त्याचा विस्तार येथे देत नाही. दैनंदिन आचरणात उपयुक्त भागच येथे अधोरेखित केला आहे. दिवाळीत आपण खरे तर दिनचर्येच्या अनेक अंगापैकी उटणे, अभ्यंग ही दोन अंगेच फक्त व तीही काही काळच उपयोगात आणतो. त्याबरोबरीनेच नस्यसारखी उपयुक्त अंगे नित्यनेमाने उपयोगात आणली तरच दीर्घ, निरामय जीवन शक्य होईल. Dr.ARUN SUBHASH BHUJBAL (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [25/11, 9:14 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *अम्लपित्त टाळण्यासाठी सुयोग्य जीवनशैली !*🌹 Hurry, worry, curry are the three causes of acidity व विनोदाने अॅसीडीटीचे चौथे कारण आधुनिक जीवनशैली असे सांगितले जाते. थोडक्यात घाईगडबडीचे आयुष्य, मानसिक काळज्या, तिखट मसालेदार पदार्थ खाणे, कौटुंबिक ताणतणाव ही अॅसीडीटी किंवा अम्लपित्ताची कारणे आहेत. अम्लपित्त हे देखील आधुनिक जीवनशैलीने आपल्याला मिळालेली देणगी (?) आहे. अम्लपित्त कोणाला होऊ शकतो? आयुर्वेद शास्त्रानुसार तेलकट पदार्थ, मिरी, लसूण खाल्ल्यावर ज्या लोकांना जळजळते, ज्या लोकांची पित्तप्रकृती आहे. जो मानसिक चिंता करतो. शिळे अन्न खातो, जास्तप्रमाणामध्ये दही, मासे खातो त्यांना अम्लपित्त होते. अमलापित्ताकडे दुर्लक्ष करून तेलकट तिखट खाणे चालूच ठेवले तर अल्सर होण्यास वेळ लागत नाही.पुढे मोठे आजार जसे की बीपी वाढणे , हाडे ठिसूळ होणे इत्यादी मोठे आजार देखील होऊ शकतात *अम्लपित्त टाळण्यासाठी आपल्या आहार पद्धतीमध्ये व जीवनशैलीमध्ये फरक केला पाहिजे.* *काय करू नये?* १) शिळे खाऊ नये. २) लिंबू, दही, लोणची खाऊच नये. ३) मिरे, दालचिनी, हिंग, लसूण, खाऊ नये. ४)मेथी, शेपू, टोमॅटो खाऊ नये. ५)पुऱ्या, पराठे खाऊ नये. ६)मांसाहार जास्त करू नये. ७) स्वयंपाकामध्ये तेल कमी वापरावे.८) गरज नसेल तर उन्हात जाणे टाळावे. ९)राग टाळावा. १०) विनाकारण काळजी करू नये. ११) रात्री जागरण करू नये. १२) दुपारी झोपू नये. १३) चहा पिऊ नये, तंबाखू, सिगरेट ओढू नये. मद्यपान करू नये. १४) गरजेपेक्षा जास्त, भूक लागलेली नसताना खाऊ नये. *आम्लपित्त असणार्‍यांचा आहार व जीवनशैली कशी असावी.* १) नेहमी ताजी खावे. २) भूक लागल्यावर लगेच जेवावे. ३) आहारामध्ये ताज्या भाज्या असाव्यात. ४) दुधीभोपळा, पडवळ, *फळभाज्या* आवर्जून खाव्यात. ५) मुगाच्या डाळीचेच वरण, आमटी खावी. ६) गोड पदार्थांमध्ये दुधीहलवा, पेढा खाल्ल्यास पित्ताची उष्णता कमी होते. ७)मसाला म्हणून भाज्यांमध्ये धने, जिरे पावडर वापरावी. ८) कोकम वापरावे. कोकम सरबत प्यावे. ९) कोमट पाण्याने स्नान करावे. १०) पोट साफ रहावे म्हणून अविपत्तिकर चूर्ण घ्यावे. ११) चहा ऐवजी दूध प्यावे. १२) उन्हात जायचे झाल्यास गॉगल, स्कार्फ, छत्री वापरावी. १३) आम्लपित्तामूळे डोळ्याची आग होत असल्यास दुधाच्या पट्ट्या डोळ्यांवर ठेवाव्यात. १४) योगासनांमध्ये भुजंगासन, शवासन, यांचा सराव करावा. १५) प्राणायामामध्ये चंद्रभेदन प्राणायाम करावा. १६) मन शांत ठेवावे, संगीत ऐकावे , नामस्मरण करावे , मेडिटेशन करावे. कौटुंबिक वातावरण प्रसन्न ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. *DR.ARUN SUBHASH BHUJBAL* *(MD AYURVED GOLD MEDAL)* *NIMANI, NASHIK* 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com [26/11, 7:33 AM] Arun Bhujbal(MDGoldmedal): 🌹 *साखरेचे खाणार त्याला देव देणार*🌹 (सहा रसांपैकी पहिला) गोड पदार्थ म्हणजे केवळ साखर किंवा गूळ घातलेले पदार्थ नाहीत, तर जे पदार्थ खाल्ल्याने छातीत जळजळत नाही, आंबट करपट ढेकरा येत नाहीत, वजन वाढते, कफदोष व मेदधातू वाढतो, वातदोष व वाढलेले पित्त कमी होते असे परिणाम ज्या आहारीय किंवा औषधी वनस्पतीमुळे होतात ते सगळे घटक ‘मधुर रसात्मक’ म्हणून ओळखले जातात. *मधुर रसाचे आहारिय घटक -* तूप, दूध, मध, गूळ, मूग, द्राक्षे, मनुका, आंबा, खजूर, केळी, दुधी, कोंबडी, बकरीचे मांस, पडवळ, पालक, कोबी, शिंगाडे, तांदूळ, गहू, मका इत्यादी. *मधुर रसाची औषधे -* शतावरी, अश्वगंधा, गोखरू इत्यादी. *मधुर रसाचा शरीरावर काय परिणाम होतो?* मधुर रस योग्य प्रमाणात घेतल्यास अतिशय पौष्टिक, शरीरातील रस, मांस, मेद, मज्जा, शुक्र या धातूंची वाढ करतो. ज्या व्यक्तींना आपले वजन वाढवायचे आहे त्यांनी गोड पदार्थ, गोड चवीच्या भाज्या खाव्यात. ज्या व्यक्तींना खूप थकवा आलेला आहे त्यांनी गोड पदार्थ खावेत, थकवा जातो. ग्लुकोज पाण्याबरोबर मिसळून प्या. आळस जाईल. *पोटातील जळजळ थंड दुधाने का कमी होते?* कारण दूध गोड चवीचे आहे. लहान मुलांनी दूध प्यावे कारण स्वतःच्या गोड चवीमुळे सर्व शरीराची वाढ करते. गोड रस थंड असतो. पित्त कमी करतो म्हणून ज्यांना अल्सर, आम्लपित्ताचा त्रास आहे अशा लोकांनी दुधी भोपळा, भेंडी, पडवळ, कोबी या भाज्या अधिक प्रमाणात मिरचीचा वापर न करता खाव्यात. मुगाचे सूप प्यावे. गोड पदार्थ म्हणजेच पक्वान्ने कमी प्रमाणात खावीत. अन्यथा त्याचे दुष्परिणाम शरीरावर दिसतात. मधुर रस प्रसूतीनंतर स्त्रीमध्ये दूध निर्माण करणारा आहे, म्हणून तर प्रसूतीनंतर १ कप दूध + १ चमचा शतावरी कल्प दिवसातून २ वेळेस प्रसूत स्त्रियांनी घ्यावा. भरपूर दूध बाळाला मिळेल. विद्यार्थी, लहान मुले यांनी देखील शतावरी कल्प दुधाबरोबर घ्यावा. पण हेच गोड जास्त खाल्ले, आहारामध्ये साखरेचे प्रमाण जास्त असले, आईस्क्रीम, मिल्क शेक, मांसाहार जास्त प्रमाणात सेवन केला तर चरबी (fat) वाढते, आळस-सुस्ती येते, मधुमेह होतो, जंत होतात, दात किडतात, स्थूलता येते जर गोड किंवा साखर खाल्ली नाही तर मनुष्य कृश होतो, शरीराची होत नाही. अल्सर, संधिवात, निद्रानाश हे विकार होतात.म्हणूनच मधुर रसाचे योग्य ते प्रमाण आहारात असणे आवश्यक आहे . *Dr.Arun Subhash Bhujbal* *(MD AYURVED GOLD MEDAL)* NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com
Send Enquiry
Read More
🌹 *चिंचेचे बुटुक - आंबट रस* 🌹 (सहा रसांपैकी दुसरा रस) चिंच बघितल्यावर तोंडाला पाणी न सुटणारा मनुष्यच विरळा! आंबट चवीचा महिमाच असा आहे की आंबट पदार्थाच्या आठवणीने देखील तोंडाला चव प्राप्त होते. आहारामध्ये लिंबू, चिंच, कोकम हे आंबट पदार्थ आपण अन्न रुचकर होण्यासाठीच वापरतो. तसेच अंबाडी, चुका या भाज्या, संत्री, मोसंबी, बोर, करवंद ही फळे. सगळ्यात बहुगुणी म्हणजे डाळिंब आणि आवळा. ही आंबट चवीच्या पदार्थाची यादी वाचतानाच तुमच्या तोंडाला पाणी सुटलं असेल! असा हा अम्ल रस! वरण-भातावर लिंबाची फोड पिळने, चव तर येतेच पण पाचक-स्रावही वाढवूनच उत्तम होते म्हणजेच आंबट रस हा चव उत्पन्न करणारा, पचन योग्य घडवून आणणारा आहे. आजारपणातून उठल्यावर तोंडाला चव नसते अशा वेळी आल्याच्या रसामध्ये लिंबूरस व सैंधव मिसळून १ चमचा घ्या व बघा तुमच्या तोंडाला कशी चव येईल! अम्ल रस सारक आहे, गॅसेस कमी करणारा आहे. परंतु तो माफकच खावा .काही लोकांना रोज लिंबू कापून खायची सवय असते. पण ते आरोग्याला घातक आहे. लिंबू, चिंच, लोणची अतिप्रमाणात खाण्यामुळे दात, हिरड्या सैल होतात. केस पांढरे होतात, त्वचेला खाज सुटते, पुरळ येते. पित्त वाढते, उष्णता वाढून जळजळ होते. शरीरातील मासाचा, त्वचेचा घट्टपणा जाऊन ओघळते, सुरकुत्या पडतात. म्हणून लिंबु, चिंच नुसतेच खाणे/ ज्यात त्यात लिंबू पिळण्याचा अतिरेक करू नका. लिंबू रस, चिंच पित्त वाढवणारा असला तरी लिंबू रसामध्ये पाणी, मीठ, साखर घालून केलेले लिंबू सरबत तहान कमी करते, थंड पणा देते, पित्त कमी करते. चिंच भिजवून कोळून त्याचे सरबत करावे , त्यात मीठ, साखर, जिरे घालून चिंचेचा सार बनवल्यास, थंड आहे म्हणून डोळ्यांची जळजळ होणे, तहान लागणे, थकवा होणे यावर लिंबू सरबत, चिंचेचे सार, कोकम सरबत उपयुक्त आहे. *डाळिंब, आवळा , काळे मनुके ही फळे अम्लरसाची असली तरी पित्त कमी करतात*. अम्ल रस रक्त वाढवणारा आहे म्हणून तर अँनिमिया मध्ये डाळिंब भरपूर खावे, रोज मोरावळा खाल्ल्यास पित्ताचा त्रास दाह होणार नाही. त्यामुळे थोड्या प्रमाणात वापरलेला लिंबू रस, चिंच हे पदार्थ पाचक आहेत, भूक वाढवणारे आहेत. लिंबू रसबत, पन्हे तृष्णा कमी करतात. म्हणून आवडला तरी आंबट रस थोडाच खा, नाहीतर दुष्परिणामांना -अकाली वृद्धत्वाला, अम्लपित्त, त्वचारोगांना सामोरे जा! पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी उष्णता जळजळ होत असेल तर आंबट पदार्थ कमी खावेत. प्रत्येक पदार्थांमध्ये टोमॅटो घालणे स्वास्थ्य विरुद्ध आहे. त्यामुळे आम्लपित्त, मुतखडा होणारे रुग्ण संख्येने वाढत आहेत. Dr.Arun Bhujbal (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 www.bhujbalayurveda.com
Send Enquiry
Read More
*स्थौल्य व गरम पाणी*
*स्थौल्य व गरम पाणी* गरम पाणी पिण्यामुळे , मेदाचे म्हणजेच चरबीचे पचन व्हायला मदत होते .त्याचबरोबर गरम पाणी प्यायल्यामुळे, मलविसर्जनाची क्रिया सुलभ होऊन पोटात गॅस धरणे, पोट फुगणे इत्यादी तक्रारी दूर होतात. या सर्वांबरोबरच, गरम पाणी पिण्यामुळे आपला जठराग्नी प्रदीप्त होण्यास मदत होते. विरुद्धाने नाश होणे या कल्पनेमुळे थंड , घन गुणांनी युक्त असा आहार, सातत्याने घेतल्यामुळे चरबीचा सचय झालेला असतो .म्हणून त्याच्या विरुद्ध गरम अशा गुणांनी युक्त पाणी पिल्यामुळे चरबीचा ह्लास होतो. गरम पाणी सुद्धा किती प्यावे असा प्रश्न पडला असेल तर, ज्या ज्या वेळी शक्य असेल त्या त्या वेळी गरम पाणीच प्यावे .हे पाणी गरम करून गार झालेले असे पिऊन वजन कमी होण्यासाठी काही विशेष फायदा होत नाही. ज्या ज्या वेळी प्यायचे त्या त्या वेळी पाणी गरम करून प्यावे. असे जर शक्य नसेल तर मग सकाळी उठल्यावर निदान अर्धा ते एक ग्लास गरम पाणी प्यावे. त्याचबरोबर रात्रीच्या जेवणानंतर, झोपायच्या वेळेस अर्धा ते एक ग्लास गरम पाणी प्यावे. त्याच प्रमाणे आपण ज्या ज्या वेळेला जेवण करू किंवा खाऊ त्या त्या वेळी प्यायचे पाणी गरम असावे. जर बाहेर पडल्यावर, ऑफिसमध्ये किंवा इतर ठिकाणी जेवणाची वेळ येत असतील तर मग सकाळी उठल्यावर व रात्री झोपतांना तरी निदान गरम पाणी प्यावे .पाणी गरम करून ते थर्मासमध्ये ठेवले तरी चालेल. गरम पाणी पिणे म्हणजे किती गरम असे प्रत्येक व्यक्ती प्रमाणे बदलू शकते .मुळातच पाणी गरम पियायला आवडत नाही .पाणी गरम म्हणजे आपण खूप आजारी आहोत की काय असा भास होतो. गरम पाणी पिणे टाळले जाते. तसेच पाणी गरम करायचे व ते खूप गरम आहे असे म्हणून बाजूला ठेवायचे व सोयीस्कर कामात राहून गेले असे म्हणून कोमट पाणी प्यायचे असे होऊ शकते . *चहा जेवढा गरम पिता तेवढे गरम पाणी प्यायला पाहिजे* गरम पाण्याने मल विसर्जन होते, तसेच मूत्रविसर्जन सुद्धा प्राकृत होते .घाम योग्य प्रमाणात आल्यामुळे त्वचेवरील रंध्रे मोकळी होऊन स्वेद निर्मिती झाल्यामुळे चरबी कमी होण्यास मदत होते. DR.ARUN BHUJBAL (MD AYURVED GOLD MEDAL) NIMANI, NASHIK 9822226267 9822371701 9960856785 0253-251-9669 www.bhujbalayurveda.com
Send Enquiry
Read More
Page 1 11.67

Updates